Welkom in het waanzinnige universum van Jean Dubuffet

Kunst op reis Waar leefden kunstenaars? Op reis naar de plekken waar zij hun stempel drukten. Deze week Jean Dubuffet in Périgny-sur-Yerres

De kunsttuin ‘Closerie Falbala’ in Périgny.
De kunsttuin ‘Closerie Falbala’ in Périgny.

Het is een dorpje van niets. Périgny-sur-Yerres ligt op zo’n 40 minuten rijden ten zuidoosten van Parijs, maar het voelt alsof je diep in de provincie bent, alsof de tijd er heeft stilgestaan. Een rustige plek om te werken, dat sowieso. Maar dat Jean Dubuffet (1901-1985), vader van de art brut, de spontane kunst die nergens bij wilde horen, hier belandde had vooral een praktische reden.

Voor zijn ‘monumentale sculpturen’ van immense wonderlijke figuren in wit, blauw en rood gebruikte hij ondermeer polystyreen en epoxyhars. En een van de weinige producenten van deze relatief nieuwe materialen in het Frankrijk van de jaren zestig woonde en werkte hier. Wie vanaf een kleine parkeerplaats naar de voormalige ateliers van Dubuffet wandelt, passeert het huis waar Robert Haligon, de producent, woonde. Het is nog altijd in handen van de familie.

Maar Périgny werd belangrijker voor hem dan hij vooraf kon bevroeden, vertelt Sandrine Sachy. Namens de Fondation Dubuffet leidt ze hier bezoekers rond. „Hij woonde in Parijs en sliep hier bijna nooit. Hij kwam om te werken en om na te denken”, zegt ze. Dat deed hij in het bijzonder in de ‘Villa Falbala’ die hij begin jaren zeventig in de kunsttuin ‘Closerie Falbala’ hier in het bos voor zichzelf neerzette.

De closerie (Frans voor omheind stuk land) van 1.600 vierkante meter is vintage Dubuffet: een grillig wit landschap met brede zwarte lijnen, zoals zijn Jardin d’Émail in het Kröller Müller. Je kunt erin zien wat je wilt. De echte wereld voelt ver weg als je door het fantasiebos van de kunstenaar doolt. Maar wie van een afstandje kijkt, vanaf het gesloten hek bij het bosweggetje waar wandelaars passeren, ontgaat de grootste verrassing: je kunt er niet alleen op, je kunt er ook in.

Sachy opent een grote witte poort middenin de closerie die toegang geeft tot de acht meter hoge ‘villa’ – een soort kunstmatige grot eigenlijk – waarin Dubuffet zijn ‘Cabinet Logologique’ (Dubuffet-lingo) onderbracht. Dat wordt gezien als het hoogtepunt uit zijn meest kenmerkende periode (1962-1974) van de ‘Hourloupe’ (idem dito). Maar hij maakte het slechts voor zichzelf. Het is een van de jongste nationale monumenten van Frankrijk.

Bijna hypnotiserend

Na een antichambre waarin luchtzuiveringsmachines op volle toeren draaien om vergeefs de indringende geur van het kunsthars weg te trekken, gaat een volgende poort open en kom je in het „heilige der heiligen”, zoals Sachy het noemt. Vier muren zijn geheel bedekt met koddige kronkelige figuurtjes die organisch in elkaar versmelten. Ernaar kijken werkt bijna hypnotiserend. „Je mag erin zien wat je wilt”, zegt ze – nauwelijks geruststellend.

Dubuffet noemde het zijn „kamer voor filosofie-uitoefening”, zegt Sachy. „Hier trok de artiest zich terug om de dingen te overdenken. Hij had hier slechts een boomstronk, waar hij op zat.” Tijdens het leven van Dubuffet waren bezoekers niet welkom. Nu leidt de fondation, die overigens nog door de kunstenaar zelf werd opgericht, in het weekend op afspraak kleine groepjes belangstellenden rond. Doordeweeks komen schoolklassen.

Dat gaat dan niet alleen langs de closerie, maar ook door de voormalige ateliers waar schilderijen zijn te zien vanaf zijn vroegste (nog wat minder experimentele) tijd. Van al zijn grotere woeste projecten, zoals dat in Kröller Müller, zijn maquettes te zien. Meest wonderlijk zijn de ongeveer 120 houten figuurtjes die „zonder verhaal, zonder teksten” acteerden in het levende schilderij ‘Coucou Bazar’ (1973). Met een industrieel ogend knoppenpaneel zet Sachy de figuurtjes in beweging. Een hels kabaal volgt. Welkom in het waanzinnige universum van Jean Dubuffet.

Rondleidingen ( 8 euro) alleen op afspraak. Aanmelden bij +33 1 47 34 12 63. Best bereikbaar per auto. Ruelle aux Chevaux, 94520 Périgny-sur-Yerres. dubuffetfondation.com.