Goedkope staatstomaten voor de Turkse stem

Turkije De Turkse economie staat er beroerd voor. President Erdogan, die zondag met verkiezingen wil winnen, geeft het Westen de schuld.

Een marktkoopman in Ankara leest de krant in afwachting van klanten. Op de vrije markt zijn groenten in Turkije een stuk duurder dan in de tenten waarin de staat ze verhandelt.
Een marktkoopman in Ankara leest de krant in afwachting van klanten. Op de vrije markt zijn groenten in Turkije een stuk duurder dan in de tenten waarin de staat ze verhandelt. Foto Umit Bektas/Reuters

Naast de pier van Üsküdar, een conservatieve wijk op de Aziatische oever van Istanbul, verkoopt de gemeente in een grote witte tent groenten tegen bodemprijzen. „Groenten direct van de producenten”, staat op de tent. En: „Totale strijd tegen inflatie”. In een lange rij staan vooral oudere mensen.

„Dit is de eerste keer dat ik hier kom”, zegt Fatima Degirmencioglu , een huisvrouw met lange overjas en hoofddoek. „Ik stuur meestal mijn zoon, maar hij had er genoeg van in de rij te staan. De groenten zijn hier veel goedkoper dan in de winkel. Op deze manier helpt de overheid arme mensen de crisis door te komen.”

De vrouw achter haar mengt zich in het gesprek. „Wat probeer je te doen?”, bijt ze de journalist toe. „Onze misère te laten zien? Dat we in de rij staan voor een paar tomaten? Het Westen probeert onze economie te ondermijnen. Als president Trump ons vorig jaar niet had aangevallen, zaten we nu niet in deze crisis.”

Eigen makelij

De lira kwam vorig jaar in vrije val nadat Trump de invoertarieven voor staal en aluminium uit Turkije had verdubbeld. Sindsdien is het land in recessie. De economie kromp in de laatste twee kwartalen van 2018, de werkloosheid bedraagt 13 procent en de inflatie 20 procent. Voedsel is zelfs 30 procent duurder geworden.

Het conflict met de VS was een ideaal excuus voor president Erdogan om de daling van de lira als een Amerikaans complot te presenteren. Maar in feite is de crisis grotendeels van eigen makelij: de economie was ernstig oververhit na jaren van hoge, kredietgedreven groei.

Lees ook het vragenstuk: Is de val van de Turkse lira nog te stoppen? En andere vragen

De lira stabiliseerde nadat de centrale bank na lang dralen de rente met 6,25 procent verhoogde. Maar vorige week vrijdag ging het weer mis: de munt daalde 5 procent, het grootste verlies op één dag sinds de crisis van vorig jaar. Dit was slecht nieuws voor Erdogan, een week voor de lokale verkiezingen van zondag. Dus zocht hij weer een zondebok.

Ditmaal moesten buitenlandse speculanten het ontgelden. De Turkse bankentoezichthouder opende een onderzoek naar analisten van de Amerikaanse bank JP Morgan Chase, die klanten hadden geadviseerd short te gaan in de lira. Een „manipulatief advies” aldus Erdogan, die waarschuwde dat voor speculatie verantwoordelijke bankiers worden gestraft.

Een bazaar in Ankara. In Ankara en Istanbul staan tientallen tenten voor de verkoop van goedkope staatsgroenten. Foto Umit Bektas/Reuters

Verraders en terroristen

Veel kiezers geloven hem. „Er zijn verraders in Turkije”, zegt een medewerker van een groente- en viswinkel in Üsküdar. „We weten dat deze mensen de koers van de lira proberen te manipuleren. Ze hebben banden met terroristen die Turkije ondermijnen. Ze willen dat we afhankelijk worden van de IMF en onder hun hegemonie leven.”

Experts vinden dat de regering de problemen opnieuw over zichzelf heeft afgeroepen. In aanloop naar de verkiezingen liet ze de fiscale teugels flink vieren. Dit werd gefinancierd door de winst van de centrale bank drie maanden eerder uit te keren aan de schatkist.

Daarnaast zijn staatsbanken met goedkope leningen gaan strooien, en doet de regering pogingen de inflatie te temperen. Supermarkten zijn onder druk gezet om prijzen te verlagen, in Ankara en Istanbul staan tientallen tenten voor de verkoop van goedkope staatsgroenten.

De Turkse autoriteiten erkennen hun eigen beleidsfouten niet

Een groot probleem is de extreme dollarisering. Sinds september hebben Turken liefst 100 miljard lira (16 miljard euro) spaargeld omgewisseld voor dollars. Daardoor bestaat nu 47 procent van het spaargeld uit buitenlandse valuta. Dit heeft diverse oorzaken. Veel seculiere Turken willen weg uit Turkije. Bovendien is de rente te laag om spaarders te compenseren voor de hoge inflatie.

Als Turken zelf geen vertrouwen hebben in hun munt, waarom zouden buitenlandse investeerders dat wel hebben? Vandaar dat de lira afgelopen vrijdag weer een duik maakte. Maar in plaats van de oorzaken aan te pakken, richt de regering zich op vermeende speculatie. Buitenlandse investeerders is het vrijwel onmogelijk gemaakt de lira te verkopen.

De Turkse autoriteiten erkennen hun eigen beleidsfouten en het probleem van de dollarisering niet, stelt Timothy Ash vast, Turkije-expert van vermogensbeheerder BlueBay in Londen. „Zo jagen ze ook veel investeerders weg die hun geld willen laten werken in Turkije.”

Erdogan gaf eerder al ‘voedselterroristen’ de schuld van stijgende voedselprijzen

Steun kalft af

De vraag is of Erdogans AKP hiervoor zondag wordt afgestraft. Üsküdar is een bolwerk van de partij, die er al vijftien jaar bestuurt. De wijk is populair bij de conservatief-religieuze middenklasse die is opgekomen tijdens Erdogans bewind. De president bezit er een villa en brengt er zijn stem uit. Maar de steun voor zijn partij kalft wel langzaam af. Bij het referendum over uitbreiding van de presidentiële macht in 2017 stemde een nipte meerderheid in Üsküdar tegen.

Niet iedereen gelooft Erdogan. „Speculatie zal zeker een effect hebben, maar dat is niet het enige”, zegt Esma Dede, theologiestudent uit Üsküdar. „De regering moet boeren beschermen zodat ze niet naar de stad trekken. Ook moet ze de productie stimuleren. Veel staatsbedrijven zijn gesloten, zoals de papierfabriek in Koceli. Omdat we nu papier moeten importeren, werd het na de daling van de lira erg duur”, legt ze uit.

Dede zit in een grote, nieuwe bibliotheek met café en restaurant. De clientèle bestaat uit conservatieve ondernemers en studenten, er wordt geen alcohol geschonken. Erdogan voerde er een dag eerder campagne.

„We weten dat de AKP niet meer dezelfde partij was als in het begin”, zegt Dede. „Jongeren sluiten zich aan om er zelf beter van te worden. Ik zou graag op een andere partij stemmen die past bij mijn levensovertuiging, maar zie geen alternatief. Op de seculiere oppositie zou ik nooit stemmen, want dan komt de islamofobie weer aan de macht.”

De financiële markten zetten zich intussen schrap voor maandag.