Historicus Remco Ensel: ‘Ik vrees het volksnationalisme’

Jodenhaat in Nederland

Mensen zeggen niet meer direct iets onaangenaams over een Jood, zegt historicus Remco Ensel. „Ze gebruiken antisemitische codetaal.”

ADO-hooligans bekladden vorige maand het Amsterdamse standbeeld De Dokwerker, dat de Februaristaking van 1941 herdenkt, met groen-gele verf. Foto Koen van Weel/ANP
ADO-hooligans bekladden vorige maand het Amsterdamse standbeeld De Dokwerker, dat de Februaristaking van 1941 herdenkt, met groen-gele verf. Foto Koen van Weel/ANP

Ook voor een doorgewinterde antisemitisme-onderzoeker is het aantal incidenten amper bij te houden. ADO-hooligans bekladden het Amsterdamse standbeeld De Dokwerker, dat de Februaristaking van 1941 herdenkt, met groen-gele verf, in het Belgische Aalst was er een carnavalswagen met Joodse karikaturen, en de NOS trok een bericht terug waarin gesproken werd over de ‘tentakels’ van de Joodse zakenman en filantroop George Soros.

Lees ook: Joodse organisaties boos over Belgische praalwagen met karikaturen

Remco Ensel is als historicus verbonden aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. In 2017 verscheen zijn bundel The Holocaust, Israel and ‘the Jew’. Histories of Antisemitism in Postwar Dutch Society, die hij samen met de inmiddels overleden onderzoeker Evelien Gans samenstelde. Een interview over antisemitisme in Nederland in zes steekwoorden.

De cijfers

Ensel: „Er bestaan verschillende metingen van antisemitisme in Nederland en Europa. Uit de meest recente, die van het CIDI [Centrum Informatie en Documentatie Israel], bleek een flinke stijging van het aantal incidenten in 2018, na een aantal jaar van relatieve stabiliteit. In 2018 telde het CIDI 19 procent meer gevallen van antisemitisme dan in 2017. In totaal werden er 135 incidenten geregistreerd, plus 95 meldingen van antisemitisme online.

„Andere onderzoeken tellen geen incidenten, maar meten of mensen – soms alleen Joden, soms ook niet-Joden – denken dat antisemitisme toe- of afneemt. Ook worden er bijvoorbeeld in Frankrijk jaarlijks opiniepeilingen over antisemitisme en racisme gehouden. Als je Joden vraagt naar hun gevoelens – ‘denkt u dat het antisemitisme toeneemt, voelt u zich onveiliger?’ – dan zeggen mensen: ‘ja’. Dat gevoel is authentiek. Die mensen zien de aanslagen in Frankrijk, bijvoorbeeld op de Joodse supermarkt in Parijs, maar ook de bekladding van Joodse graven. Het is begrijpelijk dat zij angst ervaren.”

Codetaal

„Mensen zeggen niet meer direct iets onaangenaams over een Jood, maar gebruiken bijvoorbeeld zakenman en filantroop George Soros als zondebok. Dat deed in Nederland Forum voor Democratie, dat in een verkiezingsfilmpje een flits van Soros liet zien terwijl voice-over Thierry Baudet over ‘internationale netwerken’ sprak. Niet iedereen zal de referentie direct snappen, maar het is antisemitische codetaal. Al vanaf de jaren dertig wordt er met dit soort termen naar Joden verwezen, met als doel hen neer te zetten als lieden die stiekem de wereld besturen en dus bestreden moeten worden. Natuurlijk is het legitiem om Soros op zijn ideeën aan te vallen, maar in deze context is het antisemitische karakter voor mij overduidelijk. Het is identiek aan hoe Soros in Hongarije wordt neergezet.”

Volksnationalisme

„Ik ben beducht op de dreiging van xenofoob, etnisch volksnationalisme. Sinds de verkiezingen wordt Thierry Baudet met de jaren dertig in verband gebracht, wat al snel ontaardt in verwijzingen naar de Holocaust. Dat is niet aan de orde. Wel hangt hij het witte, zuiverende ultranationalisme aan, een superioriteitsdenken dat terug te voeren is op een traditie uit het begin van de twintigste eeuw. Ik vind het gevaarlijk om die ideologische beerput te openen. ‘Zuiveren’ slaat op het homogeen houden, of opnieuw maken, van een bepaald volk. In dit denken spelen Joden een ingewikkelde rol. Tegenwoordig beschouwen sommige superioriteitsdenkers Joden als lid van de witte, dominante groep, maar anderen juist helemaal niet. Bij het zuiverende nationalisme zit antisemitisme gratis inbegrepen, omdat Joden al snel de groep worden waarvan de maatschappij gezuiverd dient te worden. Daar heeft Baudet nog geen afstand van genomen.”

Islamisme

„Toen ik voor mijn boek Haatspraak. Antisemitisme – een 21e-eeuwse geschiedenis het ‘oeuvre’ van Mohammed B. doornam, werd ik getroffen door de antisemitische teneur. Dat werd niet als zodanig herkend. Dit geldt voor wel meer terreurdaden: ook de Hofstadgroep had een antisemitische agenda. En niet alleen de aanslag op de koosjere supermarkt was antisemitisch; ook Charlie Hebdo wordt geassocieerd met Joden, omdat het volgens islamisten de profeet Mohammed bespot en Joden ontziet, en Bataclan had een Joodse eigenaar. Mohammed B. verwees bijvoorbeeld naar de Protocollen van de Wijzen van Sion, een fel antisemitisch document. Hij paste het antisemitisme in een islamistisch kader in.”

Lees ook: Hoe onveilig is het voor de Joodse gemeenschap in Amsterdam?

Oplossingen

„Het is belangrijk om antisemitisme specifieke aandacht te geven in de bestrijding van discriminatie. Er zijn weliswaar parallellen tussen racisme en antisemitisme, maar door het op één hoop te gooien, verhul je het unieke karakter van antisemitisme. Wel doe je er goed aan om het in samenhang te bekijken, vooral omdat antisemitisme en andere vormen van racisme bij daders vaak samenvallen.

„Soms zijn de autoriteiten zich niet voldoende van antisemitisme bewust. In het geval van de ingeslagen ruit bij het Joodse restaurant HaCarmel was dat problematisch. Ik heb de indruk dat ze dat behandeld hebben als een gewone gewelddaad, zonder het antisemitische karakter ervan te onderkennen. Maar over het algemeen hebben ze het goed in de gaten.”

Onderwijs

„Veel aandacht in het onderwijs gaat uit naar de Holocaust. Terecht, maar het risico is dat Joden uitsluitend als object van genocide, als slachtoffer, worden neergezet. Dit ontkent het rijke maatschappelijke, culturele en religieuze leven dat Joden óók hebben. En als je in de klas vertelt dat Joden eeuwenlang met geld werden geassocieerd, kan dat ook een stereotype voeden. Dit betekent niet dat het onderwijs geen aandacht aan antisemitisme moet geven, maar je moet goed nadenken wat je wil bereiken. Ik vind maatschappelijke geletterdheid belangrijk. Dat een voetbalsupporter leert dat een neus of het woord ‘Jood’ voor een Ajacied niet neutraal is. Dat zou al veel problemen voorkomen.”