Favoriet volgens de Oekraïense peilingen: een komiek met serieuze ambitie

Presidentskandidaat Zelensky De komiek Volodymyr Zelensky is populair in Oekraïne. In zijn campagne presenteert hij zich als anti-corrupte buitenstaander, al heeft hij zelf aandelen in een Cypriotische brievenbusfirma.

Volodymyr Zelensky bij opnames van televisieprogramma 'Dienaar van het volk'.
Volodymyr Zelensky bij opnames van televisieprogramma 'Dienaar van het volk'. Foto Sergei Supinsky/AFP

Op tv is hij al twee seizoenen lang president van Oekraïne. In Dienaar van het volk speelt de komiek Volodymyr Zelensky een idealistische geschiedenisleraar, die op een goede dag in razernij ontsteekt over de corruptie in zijn land.

Een leerling zet de schuimbekkende tirade online en geschiedenisleraar ‘Vasyl Holoborodko’ wordt in één klap een bekende Oekraïner.

Als zijn vrienden Holoborodko op de kieslijst plaatsen, wordt de geschiedenisleraar met overweldigende meerderheid gekozen tot president. Eenmaal in functie maakt hij korte metten met de schaamteloze zelfverrijking van de Oekraïense politieke klasse. Daarbij moet hij het niet alleen opnemen tegen cynische politici en duistere oligarchen, maar ook tegen zijn eigen familie, die in zijn nieuwe baan een uitgelezen mogelijkheid ziet om de eigen financiële positie wat op te krikken.

In december voerde Timosjenko de peilingen aan. Is zij een reddende engel, of Poetin-vazal?

Dienaar van het volk is een absolute hit in Oekraïne. En nu tv-president Volodymyr Zelensky ook in het échte leven opgaat voor het het hoogste ambt, is hij in één klap favoriet. Volgens de laatste opniniepeilingen kan de 41-jarige komiek rekenen op ruim 27 procent van de stemmen. De zittende president Petro Porosjenko en oudgediende Joelia Tymosjenko volgen op ruime afstand, met ongeveer 16 procent. Geen van de kandidaten kan komende zondag de benodigde 51 procent van de stemmen halen, zo is de verwachting. Maar dat Zelensky door gaat naar de tweede ronde lijkt zeker.

Daarna, zo zeggen de peilingen, zal het niet uitmaken tegen wie de acteur het moet opnemen: Zelensky wint. Grote kans dus dat Oekraïne een totale outsider als president krijgt. Een man die belooft om – net als tv-president Holobodorko – schoon schip te maken. „Het volk vertrouwt geen van de toppolitici meer”, zei Zelensky in een interview met de buitenlandse pers. „Ik wil dat veranderen.”

‘Ik kom uit Kromme Hoorn’

Volodymyr Zelensky werd in 1978 geboren in het Almelo van Oekraïne, en daar is hij trots op. Kryvy Rih (‘Kromme Hoorn’) is een verarmd industriestadje in het midden van het land, een post-sovjetgemeenschap waar Russisch de voertaal is. „U moet weten, ik kom uit Kryvy Rih”, zegt Zelensky tijdens zijn shows, waarmee hij maar wil zeggen: ik ben een eenvoudige jongen. Zelensky’s vader Oleksandr was professor in cybernetica, moeder Rimma Zelensky werkte als ingenieur. Op Zelesnky’s ‘eenvoudige afkomst’ valt dus wel een en ander af te dingen.

Zelensky studeerde rechten, maar al snel herkende hij zijn talent op het toneel. Zijn schorre basstem lijkt niet te passen bij zijn geringe lengte, maar zijn charisma vult met gemak een grote zaal.

Zelensky begon zijn carrière bij het lokale KVN-team – een oude sovjettraditie. KVN (de afkorting staat voor ‘de club van vrolijke en inventieve mensen’) is een tv-show waarin teams van jonge humoristen (vaak studenten) het tegen elkaar opnemen. De eerste KVN-wedstrijd werd in 1961 uitgezonden, maar het programma is in Rusland onverminderd populair.

Zelensky richtte het team op waar hij nog steeds mee optreedt: ‘Kvartal 95’. Hij speelde in verschillende romantische komedies die zowel in Rusland als Oekraïne veel succes hadden. Hij werkte bovendien als tv-producent.

Daarbij toonde de komiek dat hij niet alleen een gevoel voor humor heeft, maar ook talent voor zaken. Uit de belastingaangifte die hij als verkiezingskandidaat openbaar moet maken blijkt dat hij in 2017 bijna 240.000 euro verdiende en verschillende appartmenten bezat. Zijn werkelijke bezit is waarschijnlijk heel wat groter: afgelopen januari werd bekend dat Zelensky aandelen heeft in een Cypriotisch offshorebedrijf dat eigenaar is van een Russisch filmbedrijf.

Meedoen om je merk te versterken

Het uitbreken van de oorlog in Oekraïne in 2014 dwong hem tot een keuze. Zelensky kondigde publiekelijk aan dat ‘Kvartal 95’ een miljoen grivna (32.000 euro) had gedoneerd aan de Oekraïense strijdkrachten. Daarna werd hij in Rusland van het scherm geweerd en trok zijn laatste film ‘Liefde in de grote stad’ in Rusland weinig bezoekers. In 2015 herstartte Zelensky zijn carrière in Oekraïne, met ‘Dienaar van het volk’. Wie de serie terugkijkt bekruipt soms het gevoel dat de presidentiële ambities er toen al waren – iets was Zelensky zelf stellig ontkent.

Journalist Ivan Jakovina denkt dat Zelensky’s verkiezingscampagne aanvankelijk vooral commerciële bedoelingen had. „Hij wilde meedoen om zijn merknaam te versterken. Maar ik denk niet dat hij er klaar voor was dat hij ook zou winnen. Net als Donald Trump.”

En net als de Amerikaanse president lijkt de komiek er in te gaan slagen mensen die normaal niet stemmen naar de stembus te krijgen. „Hier in Kiev staan lange rijen kiezers die zich willen registreren”, vertelt journalist Ivan Jakovina.

Lees ook hoe de Maidan-opstand Europa schokte - en hoe het daar bij bleef

Sinds de annexatie van de Krim en de oorlog in de Donbas is het politieke landschap van Oekraïne fundamenteel veranderd, vertelt journalist Anna Filimonova (30). Vroeger was het land verdeeld in het nationalistische ‘oranje’ kamp rond president Joesjtsjenko en Joelia Tymosjenko, en het kamp rond president Janoekovitsj, dat georiënteerd was op Rusland.

Die tweedeling is weggevaagd, zegt Filimonova: de pro-Russische partij speelt geen rol van betekenis meer. „De tweedeling is nu tussen zij die ‘strijden’ (letterlijk aan het front of in politieke zin) en zij die ‘niet strijden’. Voor de patriotten is alles duidelijk, zwart-wit. Maar er is ook een hele grote groep die zijn uiterste best doet om het probleem van de Krim en de oorlog niet op te merken. Waaronder heel veel van mijn eigen kennissen.”

Samen geld verdienen

President Petro Porosjenko voert een campagne die zich richt op de patriotten. En daarmee kan hij naar schatting 30 procent van het electoraat mobiliseren, zegt journalist Jakovina. De vraag is of dat voldoende is in een tweegevecht met een kandidaat die zijn uiterste best om volledig a-politiek te zijn.

Zelensky heeft een aantal liberale standpunten, zoals de invoering van landhervormingen (in Oekraïne is grond nog altijd niet verhandelbaar). Over de oorlog in de Donbas zegt hij de juiste dingen (onderhandelen, maar geen land afstaan). Hij belooft de alom aanwezige corruptie aan te pakken. Maar vooral praat hij over de economie.

„Normaal zegt een kandidaat: als ik president word, geef ik u geld”, vertelt Ivan Jakovina. „Zelensky zegt: als ik president word, gaan we sámen geld verdienen.” Die boodschap slaat aan bij de stedelijke middenklasse, die moe is van de oorlog en zich zorgen maakt over de stijgende gas- en elektriciteitsrekening. Zelensky gaat duidelijke standpunten het liefst uit de weg. Interviews geeft hij zelden. Bewust, zegt Anna Filimonova. „Zelensky is een lege kleurplaat. „Iedereen kiezer kan hem zelf inkleuren.”

De trailer van ‘Dienaar van het volk’, de Netflix-serie met Zelensky in de hoofdrol. Tekst loopt door onder de video:

De hapklare boodschap wordt verspreid met een gelikte campagne. Zelensky besteedt zijn geld niet aan billboards langs de weg of folderende vrijwilligers in de provincie. Hij verspreidt zijn boodschap via sociale media en vooral via tv-kanaal 1+1, dat zijn comedyshow ‘Kvartal 95’ uitzendt. 1+1 is in handen van de oligarch Ihor Kolomojsky, een van de rijkste mannen van het land.

Kolomojsky is gebrouilleerd met president Porosjenko. Nogal wat Oekraïners zien Zelensky daarom als een marionet van Kolomoysky, een project om Porosjenko uit het presidentiële paleis te krijgen. Kolomojsky en Zelensky ontkennen dat. Feit is wel dat de presidentskandidaat via het populaire tv-kanaal een machtig wapen in handen heeft.

In de afgelopen week is Zelensky op tour geweest door het land: niet met een klassieke campagnetrein, maar met zijn comedygezelschap Kvartal 95. „Vanavond hebben we gewoon een concert”, zegt Zelensky aan het begin van de show. „We gaan géén campagne voeren.” Hij grinnikt vals. Het publiek ligt in een deuk.