Opinie

    • Willem-Gert Aldershoff

Brussel is veel te laks geweest voor corrupt Oekraïne

Presidentsverkiezingen Oekraïne Kiev heeft de EU beloofd werk te maken van de democratische rechtsstaat, maar corrupte kongsi’s maken er nog steeds de dienst uit, schrijft .

Verkiezingsposters van zittend president Porosjenko (rechts) en presidentskandidaat Hrytsenko in Kiev.
Verkiezingsposters van zittend president Porosjenko (rechts) en presidentskandidaat Hrytsenko in Kiev. Foto Gleb Garanich/Reuters

Tijdens het referendum in 2016 mag Nederland geringschattend over Oekraïne gedacht hebben, maar met zijn 42 miljoen inwoners is het een belangrijk buurland van de Europese Unie. Die heeft baat bij een stabiel, democratisch en welvarend Oekraïne. Daarom zijn de presidentsverkiezingen, waarvoor zondag de eerste ronde wordt gehouden, ook voor de Unie van belang.

Dit belang loopt parallel met dat van de Oekraïense bevolking die al twintig jaar smacht naar een einde aan de corruptie, het wanbestuur en het ongestraft wetteloze gedrag van rijke zakenlieden en politici. Precies om die redenen demonstreerden in de winter van 2013/14 honderduizenden burgers maandenlang op het Maidan-plein in Kiev.

Vijf jaar na de beloftevolle verkiezingen van 2014 heerst echter diepe teleurstelling. De nieuwe regering voerde belangrijke hervormingen door, maar corruptie, de kosten van levensonderhoud en militaire agressie van Rusland op de Krim en in Oost-Oekraïne vormen nog altijd een grote zorg. Het aantal Oekraïners dat de rechtbanken, het parlement en de president als corrupt ervaart is schrikbarend hoog. Volgens een Gallup-peiling heeft slechts negen procent van de bevolking vertrouwen in de regering.

Volslagen nieuwkomer

Het is daarom niet verwonderlijk dat een volslagen nieuwkomer sinds januari de opiniepeilingen aanvoert. Humorist en tv-producer Volodymyr Zelensky maakt een reële kans om die eerste ronde te winnen, en zelfs de tweede ronde van 21 april. Hij ligt ver voor op zittend president Petro Porosjenko en oud-premier Joelia Timosjenko, die de kiezer al twintig jaar kent.

Lees ook: Hoe de Maidan-opstand Europa schokte - en hoe het daar bij bleef

Het is makkelijk Zelensky af te doen als een simpele grapjas, als naïeve maar goedbedoelende kerel, of als doortrapte ritselaar die konkelt met een gevaarlijke oligarch. Een serieuze analyse geeft echter een ander beeld. Zelensky is afgestudeerd als jurist en al vijftien jaar ook een succesvol producer en zakenman. Zijn ensemble Kwartal95 trekt al jaren volle zalen met bijtende en gefundeerde kritiek op de onrechtvaardigheid in Oekraïne.

Ook de Russische agressie en president Poetin moeten het daarbij ontgelden. Maar de grens tussen satire en werkelijkheid is grotendeels vervaagd dankzij Zelensky’s tv-serie Sluga Naroda (Dienaar van het Volk), over een brave geschiedenisleraar die president wordt nadat iemand een video van hem verspreidt waarin hij een driftaanval krijgt over de corruptie.

Tegenstanders bekritiseren hem vanwege zijn politieke onervarenheid en vermeende banden met oligarch Igor Kolomoisky. Een eenvoudig antwoord op het eerste is: kijk eens naar de puinhoop waarin Oekraïne zich bevindt na vijfentwintig jaar te zijn bestuurd door ‘mensen met ervaring’.

Serieuze hervormers zoals Oleksandr Danyljoek en Aivaras Abromavicius, die als minister van Financiën respectievelijk Economie werden weggewerkt, staan intussen Zelensky terzijde als adviseur. En dat Zelensky’s tv-serie wordt uitgezonden door Kolomoisky’s station is in Oekraïense context niet zo vreemd: alle tv-stations en grote bedrijven in Oekraïne zijn immers eigendom van oligarchen

President Porosjenko noemt zijn rivaal, tv-komiek Zelensky een gevaar, maar diens populariteit is zijn eigen schuld

President Porosjenko schildert Zelensky dezer dagen af als een gevaar voor het land, maar hij is zelf verantwoordelijk voor diens succes. Porosjenko had de geschiedenis kunnen ingaan als Oekraïne’s eerste echte hervormer. In plaats daarvan liet hij doelbewust na om de fundamenten van het corrupte systeem aan te pakken. Het verdorven justitieel apparaat is nauwelijks hervormd; er zijn geen hooggeplaatste personen voor corruptie veroordeeld; en de drijvende krachten van vóór 2014 zijn weer terug: de kongsi’s van rijke zakenlui, politici, ambtenaren en rechters.

Lees ook: Wat staat er in het Associatieverdrag met Oekraïne?

Nog te weinig wordt begrepen dat de Europese Unie hier medeverantwoordelijk voor is. Het Associatieverdrag met de EU verplicht Oekraïne actief te werken aan corruptie-bestrijding, goed bestuur en het invoeren van een democratische rechtsstaat. Oekraïense burger-hervormingsgroepen hebben de Unie regelmatig gewaarschuwd dat de autoriteiten hervormingen blokkeerden.

But he’s our bastard

Desondanks heeft Brussel geen druk uitgeoefend op de president en zijn regering om daadkrachtiger te hervormen. Hoewel er niets substantieels te bespreken was organiseerde de Unie vorige week zelfs nog een fotomoment voor Porosjenko, Commissie-voorzitter Jean-Claude Juncker en Donald Tusk, voorzitter van de Europese Raad. Zoals de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt ooit zei over een Latijns-Amerikaanse dictator en bondgenoot: „Yes, he’s a bastard, but he’s our bastard.

De Unie moet dringend meer daadkracht tonen. Het zou al heel wat zijn als zij alle presidentskandidaten er publiekelijk aan herinnert dat Oekraïne verdragsrechtelijk gehouden is aan actieve corruptiebestrijding en het vestigen van een democratische rechtstaat. En welke grote stappen er op dat vlak nog gezet moeten worden. Indien nodig zal Brussel niet moeten aarzelen concrete drukmiddelen in te zetten als een nieuwe president in functie is. Te denken valt aan het opschorten van financieel-economische steun; het opleggen van sancties aan personen die hervormingen blokkeren; opschorten van het visa-vrije regime, of van (delen van) het Associatieakkoord.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.