Protest tegen antisemitisme in de Franse stad Marseille.

Foto Boris Horvat/AFP

‘Het antisemitisme is niet terug, het was nooit weg’

Nonna Mayer Politicoloog

Onderzoekers spreken van ‘nieuw antisemitisme’: eerder afkomstig van moslims en van extreem-links, dan van extreem-rechts. De Franse expert Nonna Mayer ziet een golfbeweging. „Aloude stereotypen hoeven slechts gereactiveerd te worden.”

Het aantal antisemitische daden nam in Frankrijk in 2018 volgens officiële cijfers met 74 procent toe ten opzichte van een jaar eerder. 2019 lijkt niet veel beter begonnen. In Parijs werd in de marge van een demonstratie van ‘gele hesjes’ op een bagelrestaurant ‘Juden’ gekalkt. Brievenbussen met de afbeelding van Auschwitz-overlevende Simone Veil zijn bewerkt met hakenkruizen, net als 90 joodse graven bij Straatsburg. In Lyon werd ‘Shoah blabla’ op joodse grafstenen gevonden. Even buiten Parijs werden twee herdenkingsbomen voor de in 2006 ontvoerde, gemartelde en gedode Marokkaans-Joodse winkelbediende Ilan Halimi omgehakt. De bloemlezing is onvolledig, alles gebeurde binnen één maand tijd.

Volgens president Macron is er een „terugkeer van antisemitisme die zonder twijfel sinds de Tweede Wereldoorlog niet vertoond is”. Antisemitisme „doodt weer in Frankrijk”, zei hij, verwijzend naar een reeks terreuraanslagen en naar twee ogenschijnlijk antisemitische moorden op bejaarde Joodse dames in Parijs in 2017 en 2018. Hij beloofde harder optreden, ook tegen ‘antizionisme’, het ontkennen van het bestaansrecht van de Joodse staat. Dat is volgens hem „een van de moderne vormen van antisemitisme”.

De moord op een 85-jarige Shoah-overlevende schokte Frankrijk vorig jaar

Onderzoekers spreken van ‘nieuw antisemitisme’, eerder afkomstig van uiterst links en van moslims die sympathiseren met de Palestijnse zaak dan uit traditioneel extreem-rechtse kring. Maar Macron verbood ook drie organisaties uit klassiek neo-fascistische hoek. Hij wil mensen die zich online schuldig maken aan haatzaaien van sociale media weren „zoals we hooligans toegang tot een stadion verbieden”.

Is antisemitisme „terug”? Politicoloog Nonna Mayer van onderzoeksschool Sciences Po aarzelt. „Het antisemitisme is nooit weggeweest”, zegt ze op basis van jarenlange studie van cijfers van antisemitische daden en opinies over Joden in Frankrijk en elders in Europa. „Sinds de oorlog zijn er in Frankrijk tijdelijke situaties die tot massale uitingen van antisemitisme leiden.” Ze noemt demonstraties in Parijs in de jaren 50 tegen de teruggave van bezittingen van Joden na de oorlog en, iets later, het poujadisme dat met onder anderen Jean-Marie Le Pen succes had. In de jaren 70 en 80 werd een reeks joodse begraafplaatsen ontheiligd. En daarna, vanaf circa 2000, met de Tweede Intifada, bewogen de westerse antisemitismecijfers mee op de golven van het Israëlisch-Palestijnse conflict.

„Ik heb hier mappen vol krantenkoppen over de vermeende ‘terugkeer’ van het antisemitisme”, wijst ze in haar werkkamer in Parijs. „Het komt steeds terug omdat het nooit helemaal verdwenen is. We hebben in ons collectieve bewustzijn aloude stereotypen over Joden die rijk of machtig zijn en die hoeven alleen maar soms gereactiveerd te worden. De Holocaust is een groot taboe, er is een uitzonderlijke situatie voor nodig om het antisemitisme weer te laten toenemen. En die is er nu. We zitten in een crisistijd.”

Hoe nieuw is dit ‘nieuwe antisemitisme’?

„De term dateert al vanaf de vestiging van de staat Israël en is [in 2002] door de Franse socioloog Pierre-André Taguieff verbreed tot ‘nieuwe judéophobie’ omdat het gericht is tegen Joden en niet tegen semieten [dat onder meer ook Arabieren omvat]. De haat is meestal verpakt in kritiek op Israël of het zionisme, als dekmantel. Het antisemitisme heeft zich zo vaak van extreem-rechts naar links verplaatst, schreef hij al. Het is dezelfde verwerping van Joden, maar uit naam van een nobele zaak: het verdedigen van mensenrechten en de rechten van de Palestijnen, deels ook gesteund door moslims.

„In politiecijfers zien we nu dus in 2018 een stijging van 74 procent van het aantal antisemitische daden. Dat is ernstig, maar de twee jaren ervoor was er een sterke daling: in 2018 zijn 541 antisemitische daden gemeld, in 2014 waren het er 851. Maar vergelijk je dat met eind jaren 90, toen er bijna geen meldingen waren, dan is de toename enorm.

„Die explosie begint rond 2000. Bij elke opleving van het Israëlisch-Palestijnse conflict zie je een golf antisemitische daden. Was Israël in de Zesdaagse Oorlog [1967] nog David tegenover Goliath, nu is het andersom: de slachtoffers zijn beulen geworden, klinkt het in de propaganda.”

Hoe is die stijging in 2018 te verklaren?

„Er zijn twee pieken: eerst tussen maart en juli, toen Palestijnen uit Gaza brandende vliegers naar Israël stuurden en op tv een reportage was over disproportioneel Israëlisch geweld. De tweede piek is rond de gele hesjes. Ik zeg niet dat de gele hesjes antisemitisch zijn, maar het is een anti-elitebeweging die taboes wil doorbreken, dingen zegt die tot nu toe alleen op sociale media gezegd werden. En de slechte economische situatie biedt vruchtbare bodem voor het aanwijzen van zondebokken. Dat president Macron bij de Banque Rothschild heeft gewerkt, reactiveert oude antisemitische waanbeelden: Joden = macht = banken = Rothschild = Macron.”

Is vooral de afzender van antisemitische daden veranderd?

„Er zijn meerdere afzenders. Nieuw of oud antisemitisme zijn erg verbonden en komen vaak samen. Tot 2000 waren de meeste daden werk van kleine extreem-rechtse groepen of jongeren die deden alsof ze dat waren. Er werd weinig over gesproken omdat de Joodse gemeenschap mensen niet ideeën wilde brengen.

„Daders die een begraafplaats bekladden worden niet vaak gepakt maar als het gebeurt, zie je dat het na 2000 vaak jonge delinquenten zijn, vaak werkloos, met een koloniale immigratieachtergrond en afkomstig uit probleemwijken. Niet noodzakelijkerwijs moslim. Het zijn jongeren die zich identificeren met de Palestijnse zaak als symbool voor hun eigen wrok tegen Frankrijk. Ze projecteren hun rancune op een gemeenschap die ze bevoorrecht vinden. Als één begraafplaats beklad is, volgen er bijna altijd meer. Dat mensen geschokt zijn, inspireert anderen: als je de Joden pakt, het maximale taboe, heb je het schandaal bij uitstek.”

Is die gevoeligheid hier groter dan elders?

„Door de collaboratie onder het Vichy-bewind in WOII en de Dreyfus-affaire die Frankrijk eind 19de eeuw spleet, is het taboe zo groot. Maar Frankrijk heeft ook de grootste Joodse gemeenschap van Europa, die totaal van demografie is veranderd met de komst van Noord-Afrikaanse Joden na de onafhankelijkheid van Algerije. Ze leven in Frankrijk vaak zij aan zij met een van de grootste moslimgemeenschappen van Europa. Dat draagt ook bij aan periodieke confrontaties.”

Maar u zei: het zijn niet per se moslims?

„In Frankrijk krijg je soms de indruk dat de oorzaak van het antisemitisme nu het moslimfundamentalisme of simpelweg de islam is. De realiteit is complexer. Je moet een onderscheid maken tussen daden en opinies. Je hebt de dodelijkste zaken: terreuracties en moorden met antisemitische motieven. Dat past binnen het idee van een jihad, waarbij Joden symbool zijn geworden van het gehate Westen. Daar zit een heldere ideologie achter. Je hebt ook misdaden op grond van oude stereotypen: [de jonge telefoonverkoper] Ilan Halimi werd in 2006 ontvoerd en vermoord omdat de daders overtuigd waren dat hij als Joodse man een rijke familie moest hebben. Dat heeft niets met Israël of de Palestijnen te maken. En je hebt ‘alledaags antisemitisme’: uitschelden van buren, vooral gericht tegen Joden die door religieuze symbolen zichtbaar zijn. Dat kan opleven door nieuws uit Israël.”

En de opinies?

„Politici brachten recent de Kristallnacht in herinnering. Maar de jaren 30 waren het begin van de deportaties, een antisemitisme van de staat, terwijl in Frankrijk sinds vele jaren elke regering maatregelen neemt om antisemitisme te bestrijden en scholen en synagogen beschermt.

„We leven niet in een antisemitisch land. Van alle minderheidsgroepen hebben Joden in Frankrijk het beste imago. In 1946 noemde 36 procent Joden in een peiling van Ifop ‘Fransen zoals alle anderen’, dat cijfer is nu 91 procent. Wie ‘vieze Jood’ zei, moest volgens 40 procent van de Fransen in de jaren 60 vervolgd worden, tegenover 86 procent nu.

„Er blijven veel stereotypen: ‘Joden hebben te veel macht’ staat op 18 procent. En elke keer als in Frankrijk iets gebeurt dat lijkt te bevestigen dat Joden bevoorrecht zijn, stijgt dit. Toen eind jaren 90 debat was over compensatie van geroofde tegoeden, ging het naar 34 procent. En toen in 2014 de voorstelling van [de in de banlieue populaire, openlijk antisemitische cabaretier] Dieudonné verboden werd, ging het ook omhoog: ‘kijk, dat hebben ze weer voor elkaar gekregen’.”

Juist vanuit Frankrijk vertrekken veel Joden naar Israël.

„De Joodse gemeenschap van Frankrijk leeft in angst sinds de zaak rond Ilan Halimi in 2006 en nog meer sinds Merah.” ‘Scootermoordenaar’ Mohammed Merah richtte in 2012 een bloedbad aan in Toulouse. „Dat de Franse bevolking toen niet de straat op ging, kwam hard aan. Veel Joden voelden zich door Frankrijk in de steek gelaten. Het gevoel van onveiligheid is vooral bij mensen die zichtbare symbolen van hun religie dragen, zoals keppeltjes, sindsdien groter geworden.”

Hoe meer je de moskee bezoekt, hoe ontvankelijker je bent voor antisemitische opinies, zegt collega Dominique Reynié.

„Zijn onderzoek is niet serieus. Ze zijn voor een peiling overdag naar wijken gegaan waar veel zichtbare moslims waren. Dat leidde tot specifieke profielen. Je moet mensen vergelijken die met elkaar te vergelijken zijn. Dan zie je dat er bij gelijk opleidingsniveau, zelfde beroepsstatus en onder andere de zelfde woonsituatie inderdaad een oververtegenwoordiging van antisemitisme is onder moslims, en dan vooral onder de meest gelovigen. Maar je kunt niet zeggen dat de meerderheid van de moslims antisemiet is.

„Uit onderzoek in 2005 bleek dat het twee keer zoveel was: 20 procent van niet-moslims vond dat Joden te veel macht hadden en 40 procent van mensen die zich als moslim identificeerden. In een representatieve steekproef wegen moslims nauwelijks mee: als je 1.000 mensen ondervraagt, heb je zo’n 65 verklaarde moslims. Als tussen 35 en 60 procent van de Fransen vindt dat Joden een specifieke relatie tot geld hebben, dan zijn het niet die 65 moslims die het verschil maken.”