Opinie

    • Maxim Februari

Conflict is de kern van de democratie – met woorden

Nederlanders hebben niet allemaal dezelfde waarden. Je kunt het hebben over ‘onze westerse waarden’ en beweren dat alle Europeanen hetzelfde denken over vrijheid en gelijkheid, maar dat is natuurlijk niet zo. De psycholoog Jonathan Haidt heeft het over ‘morele stammen’. Psychologie is verknoopt met ideologie: mensen verschillen in morele intuïties en behoeften, en ze zoeken aansluiting bij anderen die zelfde wensen hebben voor de samenleving. De conservatieve stam waardeert groepsloyaliteit en geborgenheid het hoogst, de progressieve stam autonomie en rechtsbescherming.

De stammen komen elkaar in een open, mondiale samenleving de hele dag tegen. Al was het maar online. Dat leidt begrijpelijkerwijs tot conflict, wat geen probleem is, want conflict ligt in het hart van de democratie. De conservatieve neiging tot huiselijkheid strijdt op een politiek podium met het progressieve verlangen naar openheid. De ene politieke wens is niet moreel superieur aan de andere: ze vloeien voort uit verschillende innerlijke behoeften. De strijd wordt pas een probleem als de psychologie vervormt tot psychopathologie. Als iemand begint te schieten.

Psychopathologie komt in alle morele stammen voor. Er zijn aanslagen vanuit extreem-rechtse kringen, zoals van Anders Breivik in Noorwegen en de recente aanslag in Christchurch. Er zijn moordaanslagen door radicale moslims, zoals de moord op Theo van Gogh en recent in de tram in Utrecht. En in Nederland zijn op politici aanvallen gepleegd vanuit extreem-linkse hoek. Een aanslag op een hotel waar leden van de Centrumpartij vergaderden in 1991. Een bomaanslag door de Revolutionaire Anti Racistische Actie (RARA) op het huis van PvdA-staatssecretaris Aad Kosto, vanwege zijn strenge asielbeleid. De moord op Pim Fortuyn.

Tussen het gezonde democratische conflict en dit soort actieve terreur ligt een schemergebied. Dat is het gebied waar wordt opgeroepen tot geweld, of waar het wordt vergoelijkt. Ook dit schemergebied wordt door leden van alle stammen bezocht. „Alsjeblieft tien doden, we hebben een terroristische aanslag nodig. Fuck de linkse mensen in de stad”, schreef men op extreem-rechtse fora na de aanslag in Utrecht. De Volkskrant berichtte er dit weekend over. „Als je Thierry dood wilt schieten, zeg dan paf.” Het werd datzelfde weekend geroepen bij een linkse anti-racisme demonstratie in Amsterdam.

Helaas blijven zulke teksten niet beperkt tot de extremen. Een doorsnee geesteswetenschapper schreef na de verkiezingswinst van het Forum van Democratie: „Volkert waar ben je?” Hij nam vervolgens afstand van zijn woorden, en dat siert hem, maar zo’n uitlating komt niet vanuit het niets. Ik las een week lang mee met politieke gesprekken en schrok van de agressie. Mensen die tot een morele stam behoren waar recht en zorgzaamheid prioriteit lijken te hebben, gooien recht en zorgzaamheid overboord zodra ze op een andere morele stam stuiten.

Heel Urk verantwoordelijk houden voor racistisch geladen gedrag van Urkse jongens? Een columniste deed het in een radioprogramma van BNNVARA. „Sommige stukken van Nederland zijn zo door en door rot dat ze maar het beste teruggegeven kunnen worden aan de zee. Wat mij betreft mogen ze de dijken alvast doorsteken bij Urk.” Grapje, kun je zeggen, maar het anti-racisme heeft in Nederland niet echt een grappige traditie. En er blijft weinig van het land over als iedereen steeds weer andere bevolkingsgroepen prijs geeft aan de zee.

Wat je wilt, is wég van de pathologie. Terug naar de psychologie. Naar de verschillende morele behoeften die mensen hebben en de strijd daarover. De een wil de energierekening kunnen betalen, de ander wil warmtepompen voor een betere wereld.

Het openbare debat helpt aan het depathologiseren niet mee. „Pal staan of te gronde gaan” – ondergangsretoriek van Thierry Baudet? Nee, van dertig Europese kosmopolitische intellectuelen in januari in NRC, wier tekst qua intimidatie als twee druppels water leek op Baudets verkiezingsspeech. Maar nee, wacht – en hier moeten de Forum voor Democratie-stemmers echt wakker worden – er is één wezenlijk verschil. Met zijn uitspraken over „onze boreale wereld” en „ik wil dat Nederland dominant blank blijft” roert Baudet in de pot van het racisme.

De racistische toon is nu de verantwoordelijkheid van de stemmers op het FvD. Ze kunnen het negeren, maar racisme is net zo min als anti-racisme een spelletje. De leden van de conservatieve stam moeten zich als eersten uitspreken tegen de geweldsdreiging achter de woorden. Want het zijn nu hun woorden geworden. En ik hoop vurig dat ze van die verantwoordelijkheid schrikken.

Maxim Februari is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl.