Wanneer het schuldgevoel van de overlever dodelijk uitpakt

Overleverssyndroom Twee scholieren die een jaar geleden het bloedbad op hun middelbare school in Florida meemaakten, pleegden onlangs zelfmoord, mogelijk uit schuldgevoel dat zij wél overleefden. Bestaat dit ‘concentratiekampsyndroom’?

Een overlevende van de Parkland-bloedbad, in februari 2018, bezoekt met haar moeder een gedenkteken voor de slachtoffers. Foto Gerald Herbert/AP
Een overlevende van de Parkland-bloedbad, in februari 2018, bezoekt met haar moeder een gedenkteken voor de slachtoffers. Foto Gerald Herbert/AP

Er gebeurt iets heel ergs en mensen om je heen gaan dood, maar zelf blijf je leven. Dat is... ja, wat is het eigenlijk? Het is natuurlijk sowieso verschrikkelijk. Maar is het dan niet goed dat je nog leeft? Of voel je je vooral schuldig?

Dat hangt ervan af. Sommige mensen voelen zich heel schuldig. Survivor’s guilt, wordt dat in het Engels genoemd: het schuldgevoel van de overlever. In het Nederlands staat het ook wel bekend als het ‘concentratiekampsyndroom’.

De term valt in de Verenigde Staten nu kort na elkaar twee scholieren zelfmoord zouden hebben gepleegd, die in februari 2018 het Parkland-bloedbad meemaakten. Een schutter doodde daarbij zeventien mensen op de middelbare school Marjory Stoneman Douglas, in Parkland, Florida.

Lees ook dit interview met drie overlevers van ‘Parkland’

Eind vorige week pleegde een scholiere die de schietpartij had overleefd zelfmoord. De pas afgestudeerde 19-jarige vrouw was gediagnosticeerd met een posttraumatische stressstoornis (PTSS) en leed, volgens haar moeder, aan survivor’s guilt. Zaterdag meldden lokale autoriteiten een tweede „schijnbare zelfmoord” door een ex-scholier te onderzoeken.

Vrijwel geen onderzoek naar

Bestaat dit overleverssyndroom echt? Freud schreef er al over, maar een ‘officiële’ psychische stoornis is het momenteel niet. Het staat niet in het psychiatrisch handboek DSM-5. In de (psychologen)praktijk valt het waarschijnlijk meestal onder posttraumatische stressstoornis, dat wel in de DSM staat. Daarvan is zeker bekend dat het samen kan gaan met suïcidale gedachten en suïcidepogingen. Maar het onderscheid is onduidelijk en er zijn ook onderzoekers die vinden dat survivor’s guilt juist breder is. Er bestaat geen goede wetenschappelijke definitie.

De term wordt ook in allerlei contexten gebruikt. Het zou onder meer voorkomen bij Holocaust-overlevenden en tweedegeneratieslachtoffers, bij mensen die een dodelijke ziekte, natuurramp of grootschalig ongeluk hebben overleefd (terwijl anderen wel zijn gestorven) en, recent, bij overlevenden van een terroristische schietpartij. De term wordt zelfs gebruikt in de context van reorganisaties en ontslagen.

Maar er is vrijwel geen onderzoek naar gedaan. We weten niet hoeveel mensen eraan lijden. We weten wel dat niet iedere overlevende er last van krijgt maar niet wie precies onder welke omstandigheden het grootste risico loopt op schuldgevoel-door-overleven. We weten ook niet hoe vaak het samengaat met suïcidale gedachten of suïcidepogingen.

Ook niet goed onderzocht is waar mensen zich precies schuldig over voelen. Sommige Holocaust-overlevenden voelen zich schuldig omdat ze geen andere mensen hebben gered, maar zichzelf wel. Anderen hebben het gevoel dat ze wel ergens schuldig aan móéten zijn, omdat ze zich zo slecht voelen. Dat hebben ze aan hun behandelaar verteld. Het schuldgevoel lijkt dan een interpretatie achteraf van de totale hulpeloosheid en somberheid die iemand ervaart.

Lees ook dit artikel over het vuurwapendebat in de nasleep van ‘Parkland’

Haatcampagnes

De scholieren van ‘Parkland’ overleefden daarbij niet alleen een mass shooting. Ze werden ook mikpunt van haatcampagnes, nadat vooral jonge Amerikanen het bloedbad aangrepen om te betogen voor strengere wapenwetgeving. Het maatschappelijke debat hierover leek daardoor te kantelen. Conservatieven en de wapenlobbyisten verspreidden daarna complottheorieën dat de betogers geen overlevers waren of dat het hele bloedbad zelfs nooit plaatshad.

Praten over zelfdoding kan bij de landelijke hulplijn 113 Zelfmoordpreventie. Telefoon 0900-0113 of www.113.nl.