Schimmig machtsspel in Kazachstan

Machtswisseling Nu president Nazarbajev na dertig jaar is afgetreden, is de vraag wie hem opvolgt. Interim-president Tokajev maakt veel kans.

Bijna geruisloos is Kazachstan begonnen aan een nieuw tijdperk – het tijdperk zonder president Noersoeltan Nazarbajev. Afgelopen dinsdag trad hij onverwachts af, na een bewind dat zich uitstrekte over drie decennia.

Vrijdag was er heel even protest, maar dat was vooral gericht tegen het omdopen van de hoofdstad Astana in ‘Noersoeltan’. Enkele tientallen demonstranten werden gearresteerd. Hetzelfde gebeurde in de oude hoofdstad Almaty, in het zuiden. Kazachstan blijft een politiestaat.

Lees ook: Alleenheerser Kazachstan treedt na dertig jaar plotseling af

De ‘leider der natie’ werd in 1989 benoemd tot eerste partijsecretaris van de Kazachse deelrepubliek en werd president in 1990, nog tijdens de Sovjet-Unie. Sinds de dood van de Oezbeekse president Karimov in 2016 was Nazarbajev het enige overgebleven staatshoofd uit de Sovjettijd.

Zijn afscheidsrede, uitgezonden op de staatstelevisie, sprak de 78-jarige president moeizaam uit en hij oogde broos. Volgens hardnekkige geruchten is hij al langer ernstig ziek.

In de afgelopen dertig jaar heeft Nazarbajev een typisch Centraal-Aziatisch bewind gevestigd, waarin de verkiezingen met Noord-Koreaanse marges worden gewonnen, elke vorm van oppositie de kop wordt ingedrukt en de nationale rijkdom verdwijnt in de zakken van de president en zijn entourage. Maar anders dan de buurlanden Oezbekistan, Kirgizië en Tadzjikistan bleef Kazachstan gevrijwaard van oorlog of gewelddadige omwentelingen. Dankzij olie en andere grondstoffen groeide Kazachstan uit tot de tweede economie in de voormalige Sovjet-Unie, na Rusland.

Veiligheidsdienstchef machtig

In 1997 verplaatste Nazarbajev de regeringszetel van Almaty naar Astana in het midden van het enorme land. De glazen wolkenkrabbers in de steppe creëerden het imago van een moderne staat, op de ‘zijderoute’ van China naar Europa. Zelfs het cyrillische alfabet voor het Kazachs wordt intussen vervangen door Latijns schrift.

Achter de glimmende façades van Astana’s regerinsgebouwen is nu een herschikking van de macht gaande. Anders dan zijn Oezbeekse ambtgenoot Karimov realiseert Nazarbajev zich dat hij niet het eeuwige leven heeft, zegt Daniil Kislov, directeur van persbureau Fergana dat zich specialiseert in Centraal-Azië. Volgens hem heeft Nazarbajev de voorbije jaren steeds meer macht afgestaan. „Zijn woord weegt nog zwaar. Maar de werkelijke beslissingen werden al een tijdje genomen door Karim Masimov, het hoofd van de veiligheidsdienst.”

Kasimov mag dan de facto de machthebber zijn, hij is geen Kazach maar een Oeigoer. In een maatschappij die wordt bepaald door familie- en clanverbanden maakt dat zijn kans op het presidentschap nihil, zegt Kislov.

Dochter is te impopulair

Nazarbajevs dochter Dariga, sinds vorige week senaatsvoorzitter, is volgens Kislov evenmin geschikt, ondanks haar connecties en haar huizenhoge ambities. „Dariga is zeer impopulair en kan de verkiezingen niet winnen.”

De belangrijkste kanshebber is daarom Kasym-Zjomart Tokajev, die vorige week door Nazerbajev werd aangewezen als interim-president. Tokajev hoort bij de ‘Grote Zjoez’ (‘Clan’), het belangrijkste stamverband. Hij was senaatsvoorzitter en minister van Buitenlandse Zaken. „Tokajev heeft autoriteit onder de bevolking en in het buitenland”, zegt Kislov. „Hij spreekt Chinees. En hij is acceptabel voor Moskou.”

Grote kans dus dat Tokajev wordt gekozen bij de presidentsverkiezingen, mogelijk dit jaar al. Dat wil zeggen: als er geen andere kandidaat komt bovendrijven in het machtsspel achter de Kazachstaanse coulissen.

De uitkomst van dat politieke gevecht zal bepalend zijn voor de toekomst, zegt Daniil Kislov. Want Nazarbajev mag het veld hebben geruimd, het politieke systeem blijft intact. Binnen de regimes van Centraal-Azië wordt alle politiek bepaald door de president, zegt Kislov.

Dat maakt het doen van voorspellingen lastig. De opvolger van de Oezbeekse president Karimov, Sjavkat Mirzijojev, gold als een meedogenloze havik. Eenmaal president normaliseerde hij echter de relaties met buurland Tadzjikistan en begon hij aan voorzichtige hervormingen.

„De nieuwe president van Kazachstan kan ’s morgens opstaan en denken, ik moet nú hervormingen doorvoeren”, zegt Kislov. „Maar zijn tweede gedachte zal zijn: als ik maar niet de macht verlies.”