Mueller heeft zijn Rusland-onderzoek af: dit kan er nu gebeuren

Rusland-onderzoek Mogelijk deze zondag al wordt het eindrapport van speciaal aanklager Mueller naar Russische inmenging in de VS (deels) openbaar. Drie scenario’s.

Speciaal aanklager Robert Mueller (l) en president Donald Trump.
Speciaal aanklager Robert Mueller (l) en president Donald Trump. Foto SAUL LOEB/AFP

Robert Mueller heeft zijn langverwachte rapport afgerond en vrijdag ingeleverd bij zijn opdrachtgever, minister William Barr van Justitie. De vraag is: wat nu? Naar alle verwachting zal een Justitie-rapport op basis van Muellers rapport worden opgesteld, dat mogelijk al deze zondag naar het Congres gaat. Wat er van alle bevindingen over Russische inmenging in de Amerikaanse verkiezingen van 2016 precies openbaar wordt gemaakt, staat nog niet vast. En of het rapport zal leiden tot een aanklacht tegen president Donald Trump dan wel het begin van de afzettingsprocedure is ook onzeker.

Er zijn nu zeker drie scenario’s denkbaar.

1 President Trump heeft de wet overtreden

Als het team van Robert Mueller tot de slotsom is gekomen dat Donald Trump als kandidaat in de verkiezingscampagne de wet heeft overtreden, zou vervolging een logische stap lijken, zoals bij iedereen die de wet overtreedt.

Lees ook dit profiel van Robert Mueller: onverstoorbaar, nauwgezet en altijd discreet

Maar een president is niet iedereen en juristen discussiëren al tientallen jaren over de vraag of een zittende president kan worden vervolgd. De kwestie is in de afgelopen vijftig jaar ten minste tweemaal voorgelegd aan het zogenoemde Office of Legal Counsel (OLC), de dienst binnen het ministerie van Justitie die de president van advies dient. Eén keer in 1973, in het holst van de Watergate-affaire die president Richard Nixon de kop zou kosten. En in 2000: na de afzettingsprocedure tegen president Bill Clinton. Allebei de keren was het antwoord van het OLC: nee, een zittende president kan niet worden vervolgd.

Voor een eventuele vervolging van Trump zal het niet helpen dat William Barr nu minister van Justitie is. Barr was tijdens hoorzitting in de Senaat voor zijn benoeming ondubbelzinnig over deze kwestie: „De afgelopen veertig jaar is het standpunt van de regering geweest dat je een zittende president niet kunt vervolgen en ik zie geen reden om dat te veranderen.”

In de Amerikaanse grondwet staat over impeachment – de formele inbeschuldigingstelling die leidt tot de afzettingsprocedure – en over vervolging het volgende: „Het oordeel inzake impeachment strekt niet verder dan verwijdering uit de functie en een verbod om nog enig ambt van eer, vertrouwen of winst uit hoofde van de Verenigde Staten te vervullen; maar de veroordeelde betrokkene zal desalniettemin gehouden en onderworpen zijn aan vervolging, berechting, vonnis en straf volgens de wet.”

De afzettingsprocedure en strafrechtelijke vervolging worden hier uiteengehouden. Impeachment leidt tot een politiek oordeel over de daden, vervolging tot een strafrechtelijk oordeel. Als de minister van Justitie op basis van dit grondwetsartikel vindt dat vervolging van een zittende president niet aan de orde is, dan resteert de politieke procedure.

In het Huis van Afgevaardigden, waar de Democraten sinds januari een meerderheid hebben, lijken de meningen verdeeld. De jonge afgevaardigde Rashida Tlaib heeft naar eigen zeggen de voorbereidingen al getroffen, partijleider Nancy Pelosi heeft zich hardop afgevraagd of zo’n procedure, tijdens een verkiezingscampagne met Trump als kandidaat, politiek verstandig is. Mocht Mueller tot de slotsom komen dat de president de wet heeft overtreden, dan zal dat oordeel in elk geval een steun in de rug zijn voor de Democraten in het Huis bij de verschillende onderzoeken die ze al hebben geopend naar Trump.

2 De president heeft de wet niet overtreden

Als het rapport van Robert Mueller de president vrijpleit van de verschillende aantijgingen, dan valt daarmee ook de energie weg die de onderzoeken van de Democraten in het Huis voortstuwt. In verschillende Huis-commissies hebben de Democraten nog altijd het recht om getuigen te horen – onder wie onlangs Trumps persoonlijke advocaat Michael Cohen.

Maar zonder de indirecte ‘zegen’ van Mueller zullen al die onderzoekingen kwetsbaar zijn voor het verwijt dat ze louter zijn ingegeven door het partijpolitieke verlangen de president te beschadigen. De krachtige verdediging die Democratische politici de afgelopen jaren hebben opgeworpen om Mueller te beschermen tegen de aanvallen van de president („doorgestoken kaart”, „heksenjacht”) zou zich tegen hen keren: zij vonden Mueller toch zo integer? Waarom leggen ze zich dan niet neer bij zijn oordeel?

Bekijk ook deze infografiek over Trumps tweets tegen Muellers onderzoek

3 Trump overtrad de wet, maar niet in een mate die vervolging kansrijk maakt

Dit is het meest polariserende scenario. The New York Times-verslaggever Michael Schmidt noemde dit de ‘James Comey-variant’, naar de FBI-directeur die in 2016 de resultaten bekendmaakte van het onderzoek naar presidentskandidaat Hillary Clinton en haar gebruik van een privémailserver voor (gevoelige) staatszaken. Comey probeerde duidelijk te maken dat Clinton weliswaar slordig was geweest en waarschijnlijk ook de wet had overtreden, maar dat geen officier van justitie zo’n zaak voor de rechter zou brengen omdat de overtredingen te gering waren.

De bekendmaking van Comey was ongekend. Midden in een presidentiële campagne gaf hij opening van zaken over een FBI-onderzoek naar een van de kandidaten, en dan was de conclusie ook nog eens: er is wel iets aan de hand, maar het is niet erg genoeg. Comey beschreef in zijn boek A Higher Loyalty hoe hij had geworsteld tussen niets zeggen – er zou immers geen vervolging worden ingesteld, waarom zou de politie daar dan ruchtbaarheid aan geven? – en spreken. Omdat Clinton presidentskandidaat was en omdat alle Amerikaanse kiezers na de aankondiging van het onderzoek ook wilden weten hoe het onderzoek was uitgevoerd en wat de conclusie was voordat zij hun stem zouden uitbrengen, koos Comey voor spreken. Het was, schreef hij, de keuze tussen ‘ellendig’ en ‘catastrofaal’.

Vertaal dit naar Mueller en Trump. Het kan heel goed mogelijk zijn dat de president – hypothetisch voorbeeld – niet aantoonbaar heeft samengespannen met de Russische regering om de verkiezingen te beïnvloeden, dat hij niet aan getuigen heeft gevraagd voor hem te liegen, dat hij geen bewijzen heeft vernietigd noch zijn advocaten opdracht heeft gegeven valse verklaringen op te stellen voor de onderzoekers. Maar dat er wel aanwijzingen zijn dat Trump als ondernemer belasting heeft ontdoken. Dat hij zijn vermogen fraaier heeft voorgespiegeld aan banken om leningen te krijgen. Kortom, het soort zaken waarvoor Trumps voormalige campagneleider Paul Manafort in maart meer dan zeven jaar gevangenisstraf opgelegd kreeg.

James Comey dacht (of hoopte) dat hij door zijn reputatie, door het gezag van de FBI en door een zorgvuldige woordkeuze in staat zou zijn de Amerikaanse burgers te overtuigen van zowel de integriteit van het FBI-onderzoek als van de geldigheid van de uitkomsten. Het lukte allebei niet. Daarom voorspelde journalist Michael Schmidt, onder verwijzing naar Comey, dat Mueller in zo’n geval beslist niet zelf naar buiten zou treden om uit te leggen langs welke wegen hij en zijn team tot hun conclusies waren gekomen. Hij zou het geheel overlaten aan de minister van Justitie.

Lees ook dit vragenstuk over het Mueller-onderzoek