Na verlies gaat IS weer ondergronds

Nu IS militair verslagen is, is de kans groot dat de jihadisten terugkeren naar hun oorsprong als ondergrondse terreurorganisatie.

Het slagveld nabij het Syrische dorpje Baghouz, het laatste IS-bolwerk, dat dit weekeinde na een lange strijd viel.
Het slagveld nabij het Syrische dorpje Baghouz, het laatste IS-bolwerk, dat dit weekeinde na een lange strijd viel. Foto Reuters

Het heeft 1.741 dagen geduurd, en er was een coalitie van 74 landen voor nodig, maar vrijdag was het dan toch zover: het laatste stukje grondgebied in handen van Islamitische Staat, in het Syrische dorp Baghouz, is gevallen.

President Trump was er snel bij om – niet voor het eerst – het einde van het ‘kalifaat’ uit te roepen. Maar Amerikaanse militairen ter plekke waarschuwden dat dit vooral niet het moment is om op de lauweren te rusten. „Vergis u niet: de rol van IS is nog niet uitgespeeld”, zei luitenant-generaal Paul LaCamera, bevelhebber van Operation Inherent Resolve, zaterdag. „Zij wachten enkel op het juiste moment om opnieuw op te duiken.”

LaCamera echode de woorden die generaal Joseph Votel begin deze maand in het Huis van Afgevaardigden sprak. „Wat we nu zien is niet de overgave van IS maar een berekende beslissing om hun families en slagkracht te vrijwaren door te gokken op de kampen en door ondergronds te gaan in afgelegen gebieden.”

Kampen overspoeld

Het valt inderdaad op dat IS altijd tot op het laatst bijzonder goed georganiseerd is gebleven. Journalisten in Baghouz tekenden uit de mond van gevluchte IS-vrouwen op dat hun vertrek een beslissing van hogerhand was, georganiseerd door IS. Ook bij eerdere nederlagen, zoals na de val van Tel Afar in Irak, was het IS zelf dat de overgave van vrouwen en kinderen organiseerde.

Lees ook deze reportage vanaf het front in Baghouz: ‘Dit is nog niet het einde van IS’

Het effect van die vlucht vooruit laat zich voelen in het kamp Al-Hol, waar de voorbije weken meer dan 60.000 mensen uit Baghouz zijn aangekomen, vooral vrouwen en kinderen. En ook Nederlanders.

De vrouwen die tot het laatst bij IS zijn gebleven, behoren tot de meest geradicaliseerde, en volgens tal van getuigenissen proberen zij in het kamp opnieuw de IS-ideologie op te leggen. De buitenlanders zijn de ergste, vertelde een kampbewaker tegen Reuters. „Zij gooien met stenen, ze schelden de Syriërs en de Irakezen en de kampbewakers uit. Zelfs de kinderen uiten bedreigingen.”

Vele doden, miljarden dollars

Voor de militaire overwinning op IS is een hoge prijs betaald, financieel en in mensenlevens. Eind 2018 werd de kostprijs alleen voor de VS op 28 miljard dollar (24,7 miljard euro) geraamd. De coalitie heeft toegegeven dat zeker 1.257 burgers zijn gedood bij de meer dan dertigduizend bombardementen op IS-doelwitten in Irak en Syrië. De organisatie Airwars schat het aantal burgerdoden op 7.562 tot 12.158.

Ook bij de anti-IS-troepen op het slagveld is de tol hoog. De SDF, de door de VS gesteunde militie van vooral Syrisch-Koerdische strijders, liet zaterdag weten dat sinds 2014 meer dan 11.000 manschappen zijn gedood in de strijd tegen IS, en meer dan 21.000 gewond. Van het Iraakse leger zijn meer dan 26.000 soldaten gesneuveld, en meer dan 28.000 gewond geraakt.

Dat er zoveel voor nodig is geweest om IS te verslaan, is voor de terreurgroep zelf een nieuw propaganda-element. „Wie ben jij, o strijder van het kalifaat, dat meer dan zeventig landen zich hebben verenigd om tegen jou te vechten”, vraagt een IS-video van december 2018. „Vergeet niet dat jij het pad van de waarheid bewandelt.”

Epische veldslag

De voorbije weken is de toon van IS-propaganda online minder heldhaftig geworden. Aanhangers van IS lanceerden verschillende hashtags op Twitter om te bidden voor de laatste jihadisten in Baghouz. Het lijkt nu al vast te staan dat Baghouz straks niet zal herinnerd worden als een nederlaag, maar als een epische veldslag. Daarbij wordt vaak verwezen naar Uhud, waar de profeet Mohammed in het jaar 625 zware verliezen leed.

Lees ook dit artikel over de vele IS-tunnels onder Baghouz

Veel leiders van IS zijn vermoedelijk al lang uit Baghouz vertrokken, met in hun koffers de aanzienlijke geldvoorraden die IS de voorbije jaren heeft verzameld. Met name in de provincie Anbar in Irak wordt gevreesd voor een terugkeer van IS.

Volgens Hisham al-Hashimi, een Iraakse terreurexpert, is de infiltratie in Anbar al sinds september vorig jaar bezig. „Volgens de Iraakse inlichtingendiensten zijn een duizendtal IS-leden in Irak gearriveerd in kleine groepjes. Sommigen hadden bedragen tot 25.000 dollar bij zich”, zei Al-Hashimi tegen de site Al-Monitor.

Truffeljagers eerste doelwit

De wieg van IS stond in Anbar. Het was van daaruit dat Abu Musab al-Zarqawi, door een combinatie van terreur en het inspelen op de frustraties van de sunnitische bevolking, de organisatie uitbouwde die in 2014 grote delen van Irak en Syrië onder de voet zou lopen.

Veel experts hebben voorspeld dat IS, nu het geen ‘staat’ meer is die grondgebied en een bevolking controleert, zal terugkeren naar zijn oorsprong als ondergrondse terreurorganisatie.

Het eerste slachtoffer daarvan zijn de Iraakse truffeljagers, die in het grensgebied van Syrië en Irak de woestijn afspeuren naar het kostbare goedje. Tientallen van hen zijn dit jaar al ontvoerd door IS, dat hun families om losgeld vraagt. Er worden bedragen genoemd van 10.000 tot 50.000 dollar.

Vermoed wordt dat IS’ers die zich in woestijngebied hebben teruggetrokken de truffeljagers zien als een makkelijke, nieuwe bron van inkomsten. Als gevolg heeft het Iraakse leger grote delen van de Anbarprovincie tot militair gebied verklaard.