Deel stadsmuur Maastricht ingestort, geen gewonden

Erfgoed Een stuk van de stadsmuur in Maastricht is ingestort. Er vielen geen gewonden en de oorzaak is onbekend. Het redden van deze unieke stadsmuur voor de sloop was ooit het begin van het Nederlandse monumentenbeleid.

De stadsmuur van Maastricht is zaterdagavond voor een deel ingestort.
De stadsmuur van Maastricht is zaterdagavond voor een deel ingestort. Foto Chris Keulen

Alsof bij een beleg van Maastricht aanvallers succesvol een bres in de stadsmuur hebben weten te slaan, zo oogt het bastion De Vijf Koppen na het instorten van een deel van de omwalling. Maar dit keer is niet de schuld van Luikenaren, Fransen, Staatse troepen, Spanjaarden, Oostenrijkers of andere vijanden die de vesting willen innemen. Hoe een stuk muur bij bastion De Vijf Koppen zaterdagavond wel heeft kunnen instorten, is onduidelijk.

Er vielen geen gewonden bij het instorten van de stadsmuur. Had de instorting overdag plaatsgevonden, dan had dit wel het geval kunnen zijn. Maastrichtenaren en veel toeristen wandelen graag over de omwalling. De Vijf Koppen is een minstens vijf eeuwen oud ronddeel aan de zuidkant van de stad, dat tegen een stads- en villapark aanligt.

In 2000 viel er een dode

Het nu ingestorte gedeelte heeft vorig jaar nog in de steigers gestaan. „Toen is een bolling in de stadsmuur geconstateerd, die duidde op een afwateringsprobleem”, vertelt wethouder Gert-Jan Krabbendam (Monumenten, GroenLinks). „In overleg met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is besloten niet direct grootscheeps in te grijpen, maar de afwateringen met wat maatregelen alvast te verbeteren. En na proefboringen is meetapparatuur geïnstalleerd. De bevindingen daarvan moesten gaan leiden tot juist plan van aanpak. Maar we zijn ingehaald door de werkelijkheid. Hoe dit heeft kunnen gebeuren, gaan we nu onderzoeken.”

Volgens Krabbendam is het instorten ook aanleiding om nog eens extra scherp te kijken naar de rest van de Maastrichtse vestingwerken, „waar overigens rustig overheen gewandeld kan worden”. Een stuk muur dat dicht bij het ingestorte deel ligt, staat nu namelijk ook bol.

Vestingexpert Jos Notermans van de Stichting Menno van Coehoorn hoorde zondag van het instorten. Hij ging daarna net als veel andere Maastrichtenaren zondag kijken. „Ik heb me vooral verbaasd over de dikte van de muur. Aan de onderkant zie je wel flink veel mergel achter de plek waar de stenen hebben gezeten. Aan de bovenkant zit daar al direct zwarte grond. Ik had ook daar meer steen verwacht. De muur bolt langer naar buiten. Op foto’s uit de jaren zestig zie je dat dit zelfs toen het geval was. Terwijl de muur oorspronkelijk juist meer naar binnen bollend is aangelegd.”

Bij het laatste grote incident met de Maastrichtse vestingwerken in 2000 viel een dode. Een zeventienjarige jongen uit die plaats had zich toegang verschaft tot een niet toegankelijk deel van de dertiende-eeuwse Helpoort en wilde een luik openzetten om van het uitzicht te genieten. Dat viel echter naar beneden, bovenop een toevallig passerende Spaanse studente van 22 jaar, die met haar ouders een bezoek bracht aan de stad. Zij overleed ter plaatse.

Het ingestorte rondeel heeft een lange en roemrijke geschiedenis. Het stuk muur had na de bouw in de 16de eeuw lang geen naam en daarna een andere naam dan de huidige. Het later in zwang gekomen De Vijf Koppen verwijst naar het Verraad van Maastricht, een mislukte poging in 1638 om Maastricht aan de Spanjaarden uit te leveren. De vijf belangrijkste verdachten werden onthoofd en hun koppen werden op de stadsmuur tentoongesteld met hun gezichten naar het ommeland van Maastricht en mogelijke vijanden gericht.

Bij daglicht is goed te zien hoe groot de schade is aan de stadsmuur van Maastricht, die zaterdagavond voor een deel is ingestort. Foto Chris Keulen

De Maastrichtse stadsmuur speelde een belangrijke rol in de bewustwording van de waarde van monumenten in Nederland. De in Leiden opgeleide jurist Victor de Stuers (1843-1916) ageerde in 1868 in een artikel met de titel ‘Wandalismus’ (vernielzucht) in De Nederlandsche Spectator tegen de grootscheepse sloop van omwallingen en poorten in tal van steden en met name in Maastricht, waar hij geboren en getogen was. Hij vond destijds niet veel gehoor. De liberale minister Pieter van Bosse zei ,,dat oudheden geen regt van bestaan hebben als zij het tegenwoordig geslacht hinderen”.

Na publicatie van een uitgebreider artikel in De Gids met de titel ‘Holland op zijn smalst’ kreeg hij wel meer bijval. Van 1875 tot 1901 wist De Stuers zelf een stempel op het beleid te drukken. Als chef kunsten op het ministerie van Binnenlandse Zaken speelde hij een belangrijke rol bij het behoud en de restauratie van tal van belangrijke monumenten in Nederland. In Maastricht bleef een aantal kilometers omwalling aan de zuidkant van het centrum behouden.