Zes vragen over het Mueller-rapport

Na bijna twee jaar is het onderzoek naar Russische inmenging in de Amerikaanse verkiezingen afgerond. De verwachtingen zijn hooggespannen, misschien iets te hoog.

Mueller in 2013 tijdens zijn periode als directeur van de FBI
Mueller in 2013 tijdens zijn periode als directeur van de FBI Foto Larry Downing/Reuters

Nu de speciale aanklager, Robert Mueller, na bijna twee jaar zijn onderzoek naar Russische inmenging in de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 heeft afgerond, kijken waarnemers in de Verenigde Staten en daarbuiten reikhalzend uit naar zijn eindrapport. Bijna niemand is nog op de hoogte van de inhoud van het verslag, dat hij vrijdag aan het einde van de middag (lokale tijd) naar het ministerie van Justitie in Washington heeft gestuurd.

Verwachtingen zijn hooggespannen dat Mueller, die in mei 2017 aan zijn werk begon, sluitende antwoorden heeft op fundamentele vragen die het presidentschap van Donald Trump al sinds zijn aantreden overschaduwen: heeft de campagne van Trump samengespannen met Russen om de verkiezingsuitslag te beïnvloeden? En heeft Trump als president geprobeerd onderzoeken naar de kwestie te dwarsbomen, potentieel belemmering van de rechtsgang?

Velen rekenen op een uitvoerig eindrapport van de gerespecteerde voormalige directeur van de FBI, dat onomstotelijk uiteenzet wat er is gebeurd – en of Trump zich schuldig heeft gemaakt aan strafbare feiten.

Die verwachtingen zijn mogelijk misplaatst. Hoewel de langverwachte rapportage van Mueller in de publieke beeldvorming een status heeft verworven van een lijvig standaardwerk dat tot in detail aan het licht brengt hoe het zit, is het vooralsnog onduidelijk of Mueller inderdaad een dergelijk allesomvattend rapport heeft afgeleverd. Het is zelfs onzeker in welke mate zijn bevindingen op korte termijn openbaar worden gemaakt.

Wat valt van het rapport van Mueller te verwachten? Veel hangt af van Muellers aanpak en bevindingen, en van de onlangs aangetreden minister van Justitie, William Barr.

  1. Hoe gaat de afsluiting van Muellers onderzoek in zijn werk?

    Volgens de regels over het werk van speciale aanklagers, die in 1999 zijn opgesteld, moest Mueller bij de voltooiing van zijn onderzoek een vertrouwelijk rapport indienen bij de minister van Justitie en procureur-generaal, William Barr. De wettelijke eisen aan dat rapport zijn beperkt: Mueller werd slechts geacht de beslissingen van zijn team uiteen te zetten over de vraag wie in hun ogen wel en niet juridisch moeten worden vervolgd.

    Barr heeft, in overeenstemming met de regels, direct het Congres op de hoogte gesteld dat de speciale aanklager zijn werk heeft afgerond. Hij deed dat in een brief aan de voorzitters en vicevoorzitters van de Justitiecommissies van het Huis van Afgevaardigden en de Senaat. Hoewel het hem vrijstaat details van het rapport met het Congres te delen, is hij daar niet toe verplicht.

  2. Hoe zou het rapport er uit kunnen zien?

    Volgens een bron bij het ministerie van Justitie is het rapport „uitgebreid”. Dat betekent echter niet dat Mueller een verhalend eindrapport heeft afgeleverd dat vergelijkbaar is met bijvoorbeeld het rapport van de commissie die de aanslagen van 11 september 2001 onderzocht.

    Mogelijk is het eindrapport een overkoepelende samenvatting van zijn bevindingen, waarvan een aanzienlijk aantal al is gepubliceerd: sinds Mueller aan zijn werk begon, heeft zijn team al ruim 500 pagina’s aan aanklachten en andere rechtbankdocumenten uitgegeven. In die documenten, waarin zes medewerkers van Trump, 25 Russen, drie organisaties en enkele anderen zijn aangeklaagd, trad het team van Mueller uitvoerig in detail over misdaden en vermeende misdaden van de betrokkenen.

    Vrijdag werd duidelijk dat Mueller geen verdere aanklachten in het vat heeft - een cruciale ontwikkeling die met opluchting werd verwelkomd door bondgenoten van Trump: het betekent dat Mueller geen aanklachten heeft uitgevaardigd met betrekking tot samenwerking tussen de campagne van Trump en Rusland, of belemmering van de rechtsgang door de president (zijn eerdere aanklachten hebben betrekking op inmenging in de verkiezingen door Russische individuen en organisaties, en op andere misdaden door medewerkers van Trump, zoals financiële misdrijven en liegen tegen de FBI).

    Tot slot kan het eindrapport een ‘routekaart’ vormen voor verder onderzoek door het Congres en andere autoriteiten, zoals federale aanklagers in New York.

  3. Lees ook: ‘Eindrapport Mueller beveelt geen nieuwe aanklachten aan’
  4. Wat gebeurt er nu met het rapport?

    Het is aan Barr om te besluiten of, en zo ja in welke mate, hij het rapport of delen ervan in de openbaarheid brengt. Volgens de regels kan hij daartoe besluiten als hij het in het openbare belang acht. Veel waarnemers menen dat publicatie duidelijk in het openbare belang is. Zelfs Trump, die het Mueller-onderzoek voortdurend aanvalt als een „heksenjacht”, heeft bevestigd dat de beslissing bij Barr ligt.

    Barr, die heeft beloofd een samenvatting van het rapport te zullen schrijven en die aan het Congres te leveren, verraste waarnemers vrijdag met de mededeling dat hij het Congres mogelijk „dit weekend al” kan inlichten over de belangrijkste conclusies van Mueller.

    Dat is echter niet hetzelfde als openbaarmaking van het rapport. Het Witte Huis, dat volgens woordvoerder Sarah Sanders nog niet op de hoogte is gebracht van de inhoud, heeft aangegeven dat het voor openbaarmaking inzage wil in het document. Volgens Democraten is het juist van belang dat de president, als doelwit van het onderzoek, geen inzage vooraf krijgt, omdat dat hem een kans zou bieden om te beïnvloeden welke informatie wordt achtergehouden. Dat conflict is het begin van een potentiële, hevige strijd over openbaarmaking van de bevindingen.

  5. Hoe denkt Barr over openbaarmaking?

    In de hoorzittingen in de Senaat voor de bekrachtiging van zijn benoeming, in januari, zei Barr dat hij het van belang vond dat de Amerikaanse bevolking van de resultaten van het onderzoek op de hoogte wordt gebracht. Maar hij hield een slag om de arm: openbaarmaking van delen van het rapport zal gebeuren „in overeenstemming is met regelgeving en de wet”. Hij gaf geen garanties.

    In zijn brief liet Barr weten dat hij met Mueller en onderminister van Justitie Rod Rosenstein, die de speciale aanklager in 2017 benoemde, zal bespreken welke informatie uit het rapport wordt vrijgegeven. „Ik blijf voorstander van zoveel mogelijk transparantie”, schreef hij.

    Hoewel Barr een gerespecteerd jurist met een lange staat van dienst bij het ministerie van Justitie is, vermoeden sommige waarnemers dat hij bereid is Trump te helpen om het rapport van Mueller zo veel mogelijk onder het tapijt te schuiven. Barr heeft een ruime opvatting van de macht en de privileges van de president, en heeft zich kritisch uitgelaten over het onderzoek van de speciaal aanklager. Voordat hij door Trump werd voorgedragen, schreef hij een betoog dat Trump de rechtsgang niet belemmerde door James Comey in 2017 te ontslaan als directeur van de FBI - een stap die aanleiding gaf tot de benoeming van Mueller als speciale aanklager.

  6. Lees ook dit profiel van William Barr: Nieuwe justitieminister kan buffer worden tegen Mueller-onderzoek
  7. Wat kan worden gedaan om het rapport in de openbaarheid te brengen als Barr dat niet uit eigen beweging doet?

    Democraten in het Congres hebben laten weten geen genoegen te nemen met minder dan volledige openbaarmaking van het eindrapport. Ook eisen ze dat de documenten waarop Mueller zijn conclusies baseert, beschikbaar worden gesteld.

    „Het is dringend noodzakelijk dat Barr het volledige rapport openbaar maakt en de achterliggende documentatie en bevindingen aan het Congres levert”, zeiden Nancy Pelosi, leider van de Democraten in het Huis van Afgevaardigden, en Chuck Schumer, leider van de Democraten in de Senaat, in een gezamenlijke verklaring. „Transparantie is het devies.”

    Twitter avatar SenSchumer Chuck Schumer Now that Special Counsel Mueller has submitted his report to the Attorney General, it is imperative for Mr. Barr to make the full report public and provide its underlying documentation and findings to Congress. My statement with @SpeakerPelosi: https://t.co/LCF7NXKekB

    Adam Schiff, voorzitter van de Inlichtingencommissie van het Huis van Afgevaardigden, zei eerder bereid te zijn „zo nodig naar de rechter te stappen” om het rapport in handen te krijgen. Ook houdt hij de mogelijkheid open om Mueller op te roepen om te getuigen.

    De Democraten staan niet alleen: eerder deze maand stemde het Huis van Afgevaardigden unaniem voor een motie waarin wordt opgeroepen tot openbaarmaking van het rapport (vier leden onthielden zich). Volgens diverse opiniepeilingen wil meer dan 80 procent van de Amerikaanse bevolking dat het rapport openbaar wordt gemaakt.

    Een mogelijke juridische strijd tussen het Congres en het Witte Huis over openbaarmaking kan echter lang gaan duren, en uitmonden in een confrontatie bij het Hooggerechtshof.

  8. Wat gebeurt er met eventuele belastende informatie over Trump?

    Er wordt een cruciaal debat gevoerd over wat er moet gebeuren met eventuele belastende informatie over president Trump zelf. Het ministerie van Justitie brengt over het algemeen geen belastende feiten naar buiten over personen die niet worden aangeklaagd (al is in uitzonderlijke gevallen van die praktijk afgeweken, met name bij de omstreden verklaring in 2016 van de voormalige FBI-baas Comey dat Hillary Clinton „uiterst onzorgvuldig” met haar e-mails was omgegaan, maar dat er geen aanleiding was voor strafrechtelijke vervolging).

    Omdat een zittende president volgens een richtlijn van Justitie niet kan worden aangeklaagd, zou dat betekenen dat Barr over rechtvaardiging beschikt om eventuele belastende informatie over Trump geheim te houden.

    Critici van Trump werpen tegen dat hij niet boven de wet staat: juist omdat de president in principe niet kan worden aangeklaagd, is de enige remedie tegen eventuele wandaden door Trump een afzettingsprocedure. Dat is geen juridisch, maar een politiek proces in het Congres. Om daar een afweging over te kunnen maken, heeft het Congres de bevindingen van Mueller nodig.