Robert Mueller: onverstoorbaar, nauwgezet en altijd discreet

Robert Swann Mueller III Bijna twee jaar lang werkte speciaal aanklager Robert Mueller aan het politiek zeer beladen onderzoek naar Russische inmenging in de Amerikaanse presidentsrace van 2016. Vrijdag was het af. „Je probeert het juiste te doen op het juiste moment.”

Robert Mueller rondde vrijdag het eindrapport van zijn onderzoek naar Russische inmenging in de Amerikaanse verkiezingen van 2016 af.
Robert Mueller rondde vrijdag het eindrapport van zijn onderzoek naar Russische inmenging in de Amerikaanse verkiezingen van 2016 af. Foto ALEX WONG/AFP

Minister van Justitie William Barr stuurde een brief aan het Amerikaanse congres. Het Witte Huis zond direct een verklaring uit. President Trumps advocaat Rudy Giuliani lieten weten „blij” te zijn dat het onderzoek eindelijk was afgerond. De enige hoofdrolspeler die vrijdag niets van zich liet horen nadat het langverwachte Mueller-rapport naar Justitie was gestuurd, was speciaal aanklager Robert Mueller zelf.

Typisch. Sinds Robert Swann Mueller III op 17 mei 2017 – in een kort briefje dat Order 3915-2017 omvat – werd benoemd tot special counsel om „bemoeienis van de Russische regering met de presidentsverkiezingen van 2016 te onderzoeken” evenals „uit dit onderzoek voortvloeiende zaken”, heeft hij niets meer in het openbaar gezegd. Hij is één keer op de foto gezet, door iemand die hem in de vertrekhal van Ronald Reagan National Airport zag zitten lezen. Pikant genoeg loopt presidentszoon Donald Trump jr. net langs op diezelfde foto.

Lees ook dit vragenstuk over de afronding van het Mueller-rapport

Even bijzonder is het om Robert Mueller op die foto te zien zitten zonder stropdas om. Veel beschrijvingen van Mueller maken melding van zijn kledingvoorschrift, dat hij ook aan zijn ondergeschikten oplegde: blauw pak, wit overhemd, blauwe of rode stropdas.

„Zijn idee van losjes gekleed gaan was dat hij zijn jasje uit liet en een trui met V-hals over zijn overhemd en das aantrok”, schrijft oud-FBI-directeur Andrew McCabe in zijn memoires, The Threat. McCabe, die eerder onder Mueller bij de FBI diende, beschrijft het salvo vragen dat Mueller op zijn medewerkers placht af te vuren: „Het kruisverhoor is een van Muellers basale vormen van menselijke interactie.”

Het hoofdstuk waarin McCabe Mueller introduceert heet Not Mr. Casual, en er zit meer respect dan warmte in. En wie Mueller heeft horen spreken, op oude opnamen, ziet iemand die wel grapjes kan maken, maar wiens mondhoeken en immense onderkaak daar zelden door in beweging worden gebracht.

Verzet tegen regering-Bush

In het laatste interview met Mueller, opgenomen in 2015, twee jaar voor zijn benoeming tot speciaal aanklager, spreekt hij met journalist Aaron Harber over de ethiek van zijn werk: „FBI-agenten krijgen van ons een pistool en een badge, en daarmee de macht om het leven van mensen te beïnvloeden. Daarom verwachten wij twee dingen van hen: beoordelingsvermogen en volwassenheid.”

Mueller vertelde in dat vraaggesprek over een moment waarop hij die twee kwaliteiten zelf moest aanspreken. In de jaren na de aanslagen van 11 september 2001 rekte de regering-Bush de bevoegdheden van inlichtingendiensten zo ver op, dat sommige functionarissen het dubieus begonnen te vinden.

Twee van hen, toenmalig staatssecretaris van Justitie James Comey en Robert Mueller, destijds FBI-directeur, trokken gezamenlijk een lijn bij het ongebreideld tappen van telefoons in de VS. In een dramatische ontmoeting bij het ziekenhuisbed van minister van Justitie John Ashcroft, in maart 2004, verzetten de twee zich tegen de stafchef en een van de adviseurs van president Bush, die van de minister gedaan wilden krijgen dat zij konden afluisteren zonder goedkeuring van Justitie.

Toen Bush enkele dagen later aankondigde het plan toch te zullen uitvoeren, spraken Comey en Mueller met elkaar af te zullen aftreden. In het Oval Office sprak Bush eerst met Comey, van wie hij naar verluidt al half afscheid nam. Toen hij van hem hoorde dat ook Mueller dan zijn ontslag zou indienen, draaide de president bij.

Wat dacht u toen, vroeg journalist Harber over die episode. „Je denkt er niet over na terwijl je er midden in zit”, antwoordde Mueller. „Je probeert gewoon op het juiste moment het juiste te doen.”

Trump ziet een ‘heksenjacht’

Zelfreflectie is niet Muellers sterkste kant, zegt journalist Garrett Graff, die voor zijn boek The Threat Matrix; The FBI at War (2012) „tientallen keren” met de toenmalig FBI-directeur sprak. „Ik denk dat ik meer heb nagedacht over Robert Mueller dan Robert Mueller zelf”, vertelt Graff telefonisch.

Het Congres kreeg jaren later Muellers aantekeningen van die ziekenhuisscène, maar die waren zwaar gecensureerd. In het verhoor door Congresleden wilde hij na aandringen alleen zeggen dat zijn ‘ziekenbezoek’ „ongebruikelijk” was geweest. Volgens Graff zou Mueller tegen minister Ashcroft in het ziekenhuis hebben gezegd: „Voor ieder mens komt een moment waarop hij wordt beproefd. Vanavond heb jij je beproeving doorstaan.”

Sinds Muellers aanstelling tot speciaal aanklager heeft Trump hem tot aartsvijand gebombardeerd. Er is geen week voorbijgegaan of de president kwalificeerde het onderzoek als een ‘heksenjacht’. Trump nam het op voor de mensen die door de speciaal aanklager werden vervolgd, schold op voormalige getrouwen die met de onderzoekers samenwerkten en noemde Mueller zelf vooringenomen.

Dat laatste staat in elk geval haaks op wat de meeste mensen over Robert Mueller zeggen. In de portretten die zijn 74-jarige leven beslaan, zeggen bronnen steevast dat hij eerlijk is, onbevooroordeeld en onpartijdig. Dat zijn bijvoorbeeld mensen die als marinier onder hem hebben gediend in Vietnam, kantoorgenoten uit de tijd dat hij (heel kort) advocaat was en (veel langer) officier van justitie, of mensen die tijdens zijn directeurschap bij de FBI hebben gediend. En de huidige minister van Justitie, William Barr, vorig jaar door president Trump voorgedragen, zei het in de Senaat tijdens het verhoor voor zijn benoeming: „Robert Mueller zou niet betrokken kunnen zijn bij een heksenjacht.”

Lees ook dit profiel van jusititeminister Barr

Volgens Graff heeft het aanhoudende Twittersalvo van de president Mueller niet van zijn stuk gebracht. „Hij is onverstoorbaar”, zegt hij. „Het Rusland-onderzoek komt voor Mueller misschien op de derde plaats van de lastige klussen die hij in zijn leven heeft gedaan.”

Een vormende tijd in Vietnam

Wie de onverstoorbaarheid van Mueller wil begrijpen, moet beginnen bij diens diensttijd in Vietnam, waar hij als tweede luitenant bij de mariniers het bevel voerde over een kleine eenheid. Hij kwam eind 1968 aan, het dodelijkste jaar voor de Amerikaanse troepen. Een half jaar later keerde hij terug naar de VS, met medailles voor het redden van kameraden tijdens een vuurgevecht en een Purple Heart-decoratie wegens een kogelwond in zijn dij.

In die zes maanden was Mueller vrijwel dagelijks op mars met zijn compagnie, waarbij ze geregeld op vijandelijke troepen stuitten. „We waren altijd moe, we hadden altijd honger, altijd dorst”, zegt Bill White, een veteraan uit Muellers compagnie in een artikel in tijdschrift Wired.

Vietnam was „a poor person’s war” (armeluisoorlog). Rijke jongens vonden altijd wel een manier om onder de dienstplicht uit te komen. Mueller, wiens vader een topbaan had bij chemiebedrijf DuPont, ging naar eliteschool St. Paul in New Hampshire. Hij meldde zich, als meer schoolgenoten, vrijwillig voor militaire dienst.

Mueller heeft in toespraken en interviews vaak verteld dat een schoolgenoot van hen, die een jaar eerder in dienst ging en sneuvelde in Vietnam, voor velen een voorbeeld was, ook voor hemzelf. In Amerikaanse portretten wordt dit besluit van Mueller vaak gecontrasteerd met dat van Donald Trump: dezelfde generatie, ook uit een rijke familie, ook militair opgeleid. Maar Trump gaf hielspoor op als excuus om niet in dienst te hoeven.

Biograaf Graff vroeg Mueller naar wat hij had geleerd van zijn tijd als militair. „Ik heb altijd mijn bed opgemaakt en me altijd geschoren, zelfs in de jungle van Vietnam”, antwoordde Mueller. „Zo zet je, in termen van discipline gesproken, geld op de bank.”

Dat hij Vietnam heeft overleefd, is volgens Mueller zelf een verklaring voor zijn toewijding aan de publieke zaak in de rest van zijn carrière.

„Het is alsof je leven een verlenging heeft gekregen, en daarom voel je de verplichting er het meeste van te maken.”

Vuurdoop na ‘11 september’

Een week nadat president George W. Bush (2001-2009) hem had benoemd als directeur van de FBI, vlogen terroristen met gekaapte vliegtuigen in de torens van het World Trade Center en in het Pentagon.

Frank Figliuzzi, later adjunct-directeur voor contraspionage bij de FBI, noemde het in een tv-portret van Mueller een „vuurdoop”. „We hadden medelijden met deze vent.”

Mueller had zijn baan als directeur te danken aan zijn werk als de officier van justitie die was belast met het regeringsonderzoek naar de aanslag op een Amerikaans passagierstoestel dat werd opgeblazen boven het Schotse plaatsje Lockerbie, in 1988. Het onderzoek nam jaren in beslag en leidde uiteindelijk in 2000 pas tot een rechtszaak en begin 2001 tot een veroordeling (levenslang) van de Libische geheim agent die de bomkoffer in het toestel had gekregen.

Met energie en toewijding heeft Mueller de FBI in de jaren erna omgevormd van een organisatie die misdaden, zoals de Lockerbie-zaak, oploste in een organisatie die aanslagen kon voorkomen. Geen eenvoudige zaak, alleen al gezien de armetierige staat van de automatisering: in de kantoren van de FBI stonden „tientallen faxen te zoemen”, zoals Figliuzzi het omschreef.

Mueller zat meestal even na zes uur ’s ochtends achter zijn bureau en wandelde voor hij ’s avonds naar huis ging, nog altijd even door de gangen om te kijken wie nog werkte en wie al weg was. In antwoord op de vraag of het plezierig samenwerken was geweest zei Figliuzzi in het tv-interview met een grimlachje dat het woord „plezier niet het eerste is dat in mijn hoofd opkomt, in combinatie met werken voor Bob Mueller. Wel respect en bewondering.”

Telkens wanneer iemand hem – in de twaalf jaren dat hij FBI-directeur was, na de aanslagen van 9/11 – vroeg hoe verschrikkelijk druk hij het had, antwoordde Mueller: „Ik slaap nog altijd meer dan in Vietnam.”

Massavernietigingswapens

In de jaren van de War on Terror kregen de inlichtingendiensten een paar flinke knauwen. De rechtsstaat kraakte onder afluisterprogramma’s, massale arrestaties van moslims en het gewelddadig verhoren van gevangenen in het buitenland. De FBI was daar nauw bij betrokken. Mueller waarschuwde in 2001 voor een netwerk van ‘slapende’ Al-Qaeda-terroristen in de Verenigde Staten. Die cellen bleken niet te bestaan.

Graff beschrijft hoe Mueller in 2002 het FBI field office in New York bezocht en dat een agent hem daar vroeg of een gevangene van de FBI in het buitenland ook recht had op een eerlijk proces. „Je kon een speld horen vallen”, zei een FBI-agent achteraf tegen Graff. Mueller wrong zich in bochten om geen antwoord op die vraag te geven.

De geloofwaardigheid van FBI, CIA en NSA kwamen op het spel te staan door hun rol in de aanloop naar de invasie van Irak. Het waren hun inlichtingen waarop minister Powell van Buitenlandse Zaken zijn beruchte rede in de algemene vergadering van de Verenigde Naties baseerde. Daar presenteerde hij ‘bewijzen’ voor de aanwezigheid van massavernietigingswapens in Irak en voor een verband tussen terreurbeweging Al-Qaeda en president Saddam Hussein. Het bleek allemaal niet te kloppen. CIA-directeur Tennet zou om die reden opstappen.

Mueller, die de maand voor de invasie nog in de Amerikaanse Senaat had verklaard dat ,”onze grootste zorg is dat Saddam terroristen van biologische, chemische of radiologische wapens voorziet”, bleef zitten. Met name tegenstanders van het Rusland-onderzoek hebben de afgelopen jaren gewezen op Muellers aandeel in de invasie van Irak en de fatale gevolgen daarvan voor de regio en voor de VS.

‘Geen commentaar’

Het lijkt wel, zegt Graff, alsof alle draden uit het verleden van Robert Mueller samenkwamen in het nu afgeronde Rusland-onderzoek. De discipline en het teamwork uit zijn jaren als militair. Het vermogen om met nauwgezet onderzoek complexe misdaden op te lossen – als officier van justitie leidde Mueller onderzoeken naar de Panamese dictator en drugsbaron Manuel Noriega en naar mafiabaas John Gotti. En uit de confrontatie met president Bush in zijn FBI-jaren spreekt integriteit en de moed om onafhankelijk te blijven, zelfs tegenover de hoogste autoriteit.

Mueller verzamelde zo’n dertig mensen om zich heen om het onderzoek uit te voeren. Deze medewerkers dwong hij tot absolute geheimhouding. „Hij heeft een hekel aan mensen die met de pers spreken”, zei Peter Zeidenberg, een voormalig officier van justitie die met Mueller op het ministerie heeft gewerkt, in een profiel op de nieuwssite Vox.

Na ongeveer een jaar verhuisde Mueller zijn kantoor naar een geheime locatie. Peter Carr, woordvoerder van het bureau van de speciaal aanklager, kreeg van journalisten de bijnaam ‘Mr. No Comment’, naar zijn vaste antwoord: geen commentaar.

Wat heeft geholpen bij het lekvrij houden van het onderzoek, is dat Muellers team vrijwel intact bleef, in tegenstelling tot dat van de vorige speciaal aanklager die een president onderzocht, Ken Starr. Die had in zijn onderzoek naar president Clinton te kampen met vertrekkende medewerkers – en met lekken uit zijn onderzoek.

Mueller heeft maar van één medewerker afscheid genomen. Peter Strzok, een FBI-specialist in contraspionage, die ook onderzoek had gedaan naar het hacken van de computers van de Democratische Partij door Russische agenten. In die tijd wisselde Strzok sms’jes uit met zijn geliefde die aan hetzelfde onderzoek werkte – berichten waarin hij duidelijk liet merken dat zijn politieke voorkeur naar Hillary Clinton en niet naar Donald Trump uitgang. Mueller vroeg hem te vertrekken.

Lees ook: Wat Trumps twitterduimen deden tijdens het Mueller-onderzoek

De enige vorm van communicatie die uit Muellers kantoor naar buiten is gekomen, zijn de dagvaardingen, de pleitnota’s en de overeenkomsten die hij heeft gesloten met getuigen. Daar spreekt zijn methode uit. De onderzoekers volgden de geldstromen. Ze verzamelden gegevens van banken, van boekhoudingen, ze gebruikten het e-mailverkeer met accountants. Allemaal gegevens die zwart op wit staan en waarmee ze feiten over verdachten en getuigen te weten kwamen nog voordat ze een woord met hen hadden gewisseld.

Je zag eraan hoe ze van onder naar boven en van buiten naar binnen werkten. De eerste aanklachten gingen naar juristen in de marge, zoals de Nederlander Alex van der Z., de eerste die veroordeeld werd, of George Papadopoulos, een jonge medewerker die zich nog maar net bij Trumps campagneteam had aangesloten of hij legde via via al contact met de Russische regering. Al de kleinere en grotere jongens kregen de kans mee te werken aan de hoofdvraag van Muellers onderzoek, in ruil voor strafvermindering.

Het ging niet anders dan in de tijd dat hij de maffiaclan Gambino oprolde door onderknuppel Salvatore ‘Sammy the Bull’ Gravano tot medewerking te bewegen. Iemand ‘flippen’, zoals dat wordt genoemd. Precies zo heeft Mueller Trumps voormalige advocaat Michael Cohen ‘geflipt’, ook onder dreiging van zware straffen. Hetzelfde probeerde hij met Trumps voormalige campagneleider Paul Manafort, wiens financiële malversaties werden blootgelegd. Manafort leek ook mee te zullen werken met Mueller, maar bleek tegen de ondervragers te liegen en informatie door te geven aan het Trump-team. Het leverde Manafort uiteindelijk een jarenlange celstraf op.

Lees ook: Cohen treft Trump, maar niet fataal

‘De waarheid zal overwinnen’

Eénmaal na zijn aanstelling als speciaal aanklager heeft Robert Mueller nog in het openbaar gesproken: bij het eindexamen van zijn kleindochter Campbell in Massachussetts – een afspraak die hij voor zijn benoeming had gemaakt en die hij, typerend, niet wilde afzeggen. Hij sprak over de waarden die hij hooghield: opoffering, dienstbaarheid boven eigenbelang, bescheidenheid, geduld, integriteit, discipline. En hij citeerde het motto van de school: de waarheid zal overwinnen.