Opinie

    • Eric C. Hendriks

Laat ons patriotten zijn

Samenleving

Bij de schietpartij in Utrecht schoten omstanders te hulp. Echte patriotten, schrijft . Die moeten we koesteren.

Tijdens de schietpartij in Utrecht, op maandag 18 maart jl., probeerde Nicky van Grinsven, samen met nog een moedige man, een gewonde vrouw die zij niet persoonlijk kenden in veiligheid te brengen. De vrouw, ze lag eerst naast de tram, was in haar rug geschoten en kermde dat ze haar lichaam niet meer voelde. Ondertussen klonken er meer schoten vanuit de tram. Terwijl de twee mannen de vrouw optilden, wisten ze dat ze zelf ieder moment neergeschoten konden worden. Toch brachten ze de vrouw eerst in relatieve veiligheid, voordat ze wegvluchtten van de schutter.

Ik ben net als vele anderen diep ontroerd door de te hulp snellende burgers in Utrecht. Het valt me vaker op dat er bij calamiteiten altijd weer individuen zijn die spontaan hun leven riskeren voor vreemden.

Dit zijn uitingen van naastenliefde, maar ik denk dat het ook met onze burgerlijke cultuur te maken heeft. In een maatschappij waarin burgers gelijke rechten hebben, kunnen burgers zich altijd een beetje met elkaar identificeren, wat een basis van solidariteit schept. De Franse socioloog Tocqueville schreef in 1840 in zijn beroemde studie naar de Amerikaanse democratie: „Tussen de burgers van een democratische natie bestaat een gelijkaardige overeenkomst. Elk van hen weet zich kwetsbaar, zodat ze zowel vanuit hun eigenbelang als vanuit hun gevoelens van sympathie, bereid zijn elkaar wederzijdse bijstand te verlenen.”

Tocqueville bewonderde hoe democratische Amerikanen elkaar ondersteunden. In zijn eigen, toentertijd nog meer aristocratische Frankrijk zorgden de scheidslijnen tussen de standen ervoor dat er minder algemene solidariteit tussen burgers was.

Gelijkwaardig burgerschap bestaat in China niet

Een soortgelijk fenomeen zie je nu nog in landen zoals China, waarin mensen geen burgerlijke gelijkwaardigheid hebben. In het Chinese rechtssysteem gaat het erom wie je bent en wie je kent. En Chinezen hebben zelfs formeel geen gelijke rechten. Als je in een arme stad bent geboren, mag je niet legaal naar een rijke stad verhuizen. Je etniciteit staat op je identiteitsbewijs en als je bij een ‘foute’ minderheid hoort, mag je vaak het land niet verlaten, ook niet voor een vakantie.

Een gevolg van deze ongelijkheden is dat Chinezen op straat zich moeilijker met elkaar kunnen identificeren. Die andere mensen bevinden zich in een andere situatie dan jij. Waarom zou je je voor hen inzetten?

Bij democratische burgermaatschappijen hoort een karakteristieke deugd: patriottisme. De mensen die in Utrecht te hulp schoten, toonden zich ware patriotten. Dat woord hoor je tegenwoordig zelden, deels omdat velen niet meer weten wat het betekent.

Zo wordt ‘patriottisme’ vaak verward met ‘nationalisme’. Maar dat is iets anders. Patriottisme is een zelfopofferende inzet voor de gemeenschap. Het is patriottisch om risico’s te nemen voor andere burgers, die je niet persoonlijk kent. En om je individuele belang weg te cijferen voor het gemeenschappelijk goed.

Nationalistisch is het om je eigen land te verheerlijken. Om te denken dat je eigen land beter is dan andere landen. Nationalisten vertellen eenzijdig positieve verhalen over de vaderlandse historie, hangen een egoïstisch buitenlands beleid aan en volgen leiders met spierballentaal.

Patriottisme sluit kritische blik niet uit

Patriottisme daarentegen gaat prima samen met een kritische blik. Sterker nog, als politici ons een verkeerde kant op sturen, dan is het juist patriottisch om kritiek te uiten, ondanks het feit dat machtige mensen je dat niet in dank zullen afnemen. Wederom offer je jezelf op voor het algemene belang op de lange termijn.

Ze zeggen ook wel dat patriotten altijd achter hun land staan, maar juist daarom niet klakkeloos achter iedere regering aanlopen.

De paradigmatisch patriottistische daad is sterven voor de verdediging van het vaderland, maar patriottisme uit zich ook in vredestijd en in kleinere dingen. Slachtoffers helpen na een verkeersongeval. Vrijwilligerswerk doen. Een verloren portemonnee naar zijn rechtmatige eigenaar terugbrengen.

Lees ook: Malinese ‘spiderman’ krijgt Franse nationaliteit en baan

In politieke discussies is het patriottisch om gedeelde waarden en het algemeen belang voorop te stellen. Patriotten verzetten zich daarom met heel hun wezen tegen de buitensluiting van individuen op basis van huidskleur én tegen sektarische ‘identiteitspolitiek’. Het overmatig benadrukken van groepsverschillen, het aanwakkeren van rancunes en het uitspelen van deelbelangen gaan immers allemaal ten koste van het welzijn van de gemeenschap. We zijn op de eerste plaats burgers. Andere aspecten van onze identiteit, zoals huidskleur, economische klasse of gezindte, behoren ondergeschikt te zijn aan dit gedeelde burgerschap.

Hoe ver reikt de patriottische solidariteit? Houdt het op bij de grenzen van het land? Is het sterker op het niveau van de stad? Kun je een EU-patriot zijn? Zetten patriotten zich ook in voor buitenlanders?

Pattriotisme kan over landsgrenzen bewegen

Het schaalniveau is een ingewikkelde kwestie. Ja, vaderlandsliefde richt zich op een vaderland, maar ik denk dat patriottisme in bredere zin zich over grenzen heen kan bewegen. Je draagt patriottische gewoontes met je mee naar het buitenland, waar je burgers van andere landen met burgerlijke solidariteit tegemoet treedt.

Burgers van verschillende landen weten elkaars patriottisme te waarderen en schieten elkaar daarom vaak te hulp. Denk bijvoorbeeld aan de Tweede Wereldoorlog. Een nationalistische staat reed in 1940 met tanks ons land binnen. Patriotten bevrijdden ons vijf jaar later.

We zijn het woord zelf een beetje vergeten, maar Nederland is wel degelijk een patriottisch land. Het is mij vaak opgevallen hoe onbaatzuchtig Nederlanders elkaar bij nood te hulp schieten. Dit is geen universeel gegeven. Ik heb jaren in Peking gewoond en daar gezien hoe een chronisch gebrek aan patriottisme eruit ziet. Het egoïsme slaat er om zich heen. Te veel mensen zijn bereid om voor de kleinste voordeeltjes, de grootste rampspoed over anderen uit te storten.

Een verkeersslachtoffer oprapen is in China een risico

Verkeersslachtoffers laat men vaak langs de weg liggen, omdat voorbijgangers niet het kleine risico willen lopen om later de schuld te krijgen. Nu komt het in China daadwerkelijk af en toe voor dat verkeersslachtoffers een helpende voorbijganger later de schuld geven, om zo nog wat smartengeld van iemand te kunnen plukken.

Het kleine, knusse Nederland, dat verbroederd tegen de zee vocht en een lange traditie van burgerschap kent, heeft natuurlijk meer gemeenschapszin. Maar laten we deze toch niet voor lief nemen. Nee, we moeten ons patriottisme cultiveren door patriottische daden uitbundig te eren – daden zoals die van Van Grinsven en de anderen die in Utrecht met gevaar voor lijf en leden te hulp schoten. Laat hun handelen ons allen inspireren.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.