Recensie

Recensie Boeken

Moeder kreeg een baan bij het AMC, vader werd een gokkende drinkebroer

Boekenweekessay Murat Isik vertelt in zijn essay het levensverhaal van zijn moeder, die geboren werd in een van God verlaten dorp in Turkije, maar carrière maakte in Nederland. Isik onderzoekt hoe zij kon volharden in haar emancipatiestrijd.

Murat Isik
Murat Isik Foto: Ivo van der Bent

Toen ze negen jaar oud was, kreeg de moeder van Murat Isik te horen dat ze niet langer met de buurjongens buiten mocht spelen. Ook moest ze vanaf dat moment haar ogen neerslaan als ze door het dorp liep, niet als eerste aan tafel gaan, kuis en netjes zitten en niet te gulzig eten. Gevraagd naar het waarom van deze nieuwe maatregelen antwoordde de moeder van Aynur, de grootmoeder van Murat Isik dus: ‘Omdat je een meisje bent.’

Librisprijs-winnaar Murat Isik (1977) doet in zijn essay ter gelegenheid van de Boekenweek, met thema ‘De moeder de vrouw’, verslag van het leven van zijn moeder, en hoe zij zich langzaam ontworstelde aan de verwachtingen van haar omgeving. Zoals die van haar eigen moeder: ‘Jij brengt mij later niets en jouw kinderen zullen bij die andere familie horen. [...] Jij zal straks je benen openen voor iemand anders. Maar mijn zoon blijft altijd bij mij en zal mij verzorgen.’

Lees ook het Zomeravondgesprek tussen ‘Bijlmerboys’ Humberto Tan en Isik: ‘Jij was wel echt the man, Humberto’

Aynur groeide op in een arm en afgelegen dorp in Oost-Turkije, maar verhuisde met haar gezin naar het mondaine Izmir toen in 1966 een aardbeving haar dorp, en alle andere dorpen in de omgeving, met de grond gelijk maakte. Isik schrijft: ‘Er was een natuurramp voor nodig om mijn moeders lot een gunstige wending te geven.’

Bijlmer

In Izmir trouwt Aynur met een ogenschijnlijk moderne man, die zich ontpopt tot een gokkende drinkebroer. Hij noemt zichzelf communist, wat hem belet voor de kapitalisten, of überhaupt, te werken. Begin jaren tachtig belandt het paar met twee jonge kinderen via Hamburg in de Bijlmer. Isiks moeder leert Nederlands, laat zich bijscholen en maakt carrière als voedingsassistente in het AMC. Haar echtgenoot leest Marx en Lenin op de bank en gaat ’s avonds op café in Amsterdam. Intersectionaliteit is in de jaren tachtig nog maar een stip aan de horizon, en Isiks vader Hasan verbiedt Aynur boeken van de Turkse feministe Duygu Asena te lezen. Later, als Aynur eigen inkomsten heeft, koopt ze op een reis naar Turkije zelf Asena’s boek De vrouw heeft geen naam, dat ze nadrukkelijk laat slingeren in de flat. Asena is later de naam die Isik geeft aan de moederfiguur in zijn succesroman Wees onzichtbaar.

Lees ook de recensie van Wees onzichtbaar: Opgroeien in de Bijlmer is niet alleen rot

Isik doet een voorzichtige poging te verklaren waarom juist zijn moeder zich zo verzette tegen het opgelegde rollenpatroon, terwijl vrouwen in haar omgeving veel traditioneler bleven. Als kind in het dorp, schrijft hij, vocht ze eens dagenlang tegen een koorts die veel kinderen het leven kostte. De strijdlust die nodig was om te overleven is nooit meer verdwenen, concludeert Isik, niet geheel overtuigend.

Pas tegen het einde van Mijn moeders strijd, nadat Aynur zelf veel en geanimeerd aan het woord is geweest, een lijn die de schrijver chronologisch en ietwat braaf volgt, reflecteert Isik op zijn moeders verhaal. Dan gaat hij in op de rol van wat Isik de ‘Turkse schaamtecultuur’ noemt in het leven van hem en zijn moeder, een hoofdstukje dat wel iets langer had mogen zijn. De angst voor gezichtsverlies, schrijft Isik, was in de familie van zijn moeder verstikkend; daarom moest zij zich steeds conformeren aan de omgeving, de blik afwenden, een hoofddoek dragen, trouwen wanneer de familie daar de tijd rijp voor achtte. Niet opvallen was de makkelijkste manier om gezichtsverlies voor te zijn. In zijn essay laat Isik Aynur juist opvallen, stralen zelfs.