Een nieuwe dageraad of nog steeds op weg naar No Deal?

Brexit Als de Brexit-deal van Theresa May komende week wordt weggestemd, mag het Lagerhuis zeggen wat het dan wel wil.

De Britse premier Theresa May tijdens de EU-top over de Brexit in Brussel.
De Britse premier Theresa May tijdens de EU-top over de Brexit in Brussel. Foto Ludovic Marin / AFP

Good morning! Dat waren de eerste woorden van premier Theresa May toen ze donderdagavond, rond middernacht, na de EU-top in Brussel aan de pers uitlegde wat de overige 27 EU-leiders voor haar hadden besloten. De Brexit-datum wordt uitgesteld tot 12 april. En als het Lagerhuis volgende week instemt met Mays deal, treden de Britten pas op 22 mei uit.

Is het geploeter met de agenda werkelijk een nieuwe dageraad? Of blijft de Britse politiek dezelfde Groundhog Day van chaos en besluiteloosheid herhalen als de afgelopen twee jaar?

In Brussel kondigde May impliciet aan dat ze wil dat het Lagerhuis volgende week opnieuw stemt over haar Brexit-deal. Op dit moment lijkt de kans uiterst klein (5 procent, schatte de Franse president Macron) dat Britse volksvertegenwoordigers in derde aanleg wel voor haar akkoord stemmen. De belangrijkste bezwaren van Remainers (te harde Brexit), Brexiteers (te lang geklonken blijven aan de EU) in de politiek zijn niet weggenomen.

Voeg daar aan toe dat May kwaad bloed heeft gezet met haar schrille en harde toespraak op woensdag. Toen zette ze de Britse kiezers – die niets liever willen dan uittreden – op tegen het dralende parlement. „Ik sta aan uw zijde”, zei May tegen de moedeloze Britten. Zulke trumpiaanse, anti-democratische tactieken zijn onacceptabel, reageerde Labour. Doel gemist. Zonder aanzienlijke steun van de linkse oppositiepartij zal May nooit op een meerderheid kunnen rekenen. Om deze derde stemming mogelijk te maken is nog wel een list nodig, omdat parlementsvoorzitter John Bercow eerder bepaalde dat een zelfde voorstel niet drie keer in stemming kan worden gebracht.

Als haar deal begin volgende week wederom wordt weggestemd, breekt een nieuwe dynamiek aan. Treedt May af als de enige vrucht van haar premierschap door de versnipperaar gehaald wordt? Dat zal ze uit eigen beweging moeten doen, want een effectief middel om haar tot aftreden te dwingen ontbreekt.

Hardliners bij de Tories probeerden haar vorig jaar binnenskamers weg te stemmen als partijleider. Die putsch faalde en bleek een strategische blunder van aanstichter en Brexiteer Jacob Rees-Mogg: te vroeg, te weinig steun. Als gevolg mag haar leiderschap bij de Conservatieven dit jaar niet betwist worden.

De Britse parlementsvoorzitter John Bercow is een kleurrijk persoon. Lees ook: ‘A little shit’ verdedigt de belangen van het Lagerhuis

Nieuwe dynamiek

Oppositieleider Jeremy Corbyn kan proberen in het Lagerhuis een motie van wantrouwen in te dienen. Met steun van een deel van de Tories kan hij de regering naar huis sturen. Het probleem: ruziënde Conservatieven willen van May af, maar hebben een nog grotere hekel aan Corbyn.

May kan tot de conclusie komen dat een afkeer van haar persoon een doorbraak in de weg zit, nu de Britse politiek van de EU tot 12 april heeft gekregen om met een alternatief te komen. Maar het probleem is dat het volstrekt onduidelijk is wie wél in staat is het Lagerhuis voldoende te verenigen.

Als haar deal het volgende week niet haalt, zou de premier volgens Britse media van plan zijn het Lagerhuis een menukaart voor te schotelen. Jullie willen niet mijn deal, dus zeg maar wat dan wel. No Deal? Een nieuw referendum? Verkiezingen? Een zachte Brexit, waar het VK de politieke instellingen verlaat, maar onderdeel blijft van Europese economische integratie? De Brexit intrekken? Bij de meeste van die keuzes zal het VK verplicht verkiezingen moeten houden voor het Europees Parlement.

De keuze is aan u, zegt May dan. Niet als regerend premier, maar als uitvoerende boodschapper die toevallig in 10 Downing Street woont, voert May de keuze van het parlement dan uit.

Europese leiders voor het eerst verdeeld

De EU kan voorlopig toekijken. Het duurde even — voor het eerst waren de 27 overige regeringsleiders openlijk onderling verdeeld — maar de conclusie van de donderdagse top is dat de EU behendig heeft gezorgd dat de Britten verantwoordelijk zijn voor de volgende stappen. Steun voor May? Prima. Nieuw plan? Kunnen we over praten, zeker als het een zachte Brexit is.

Het grootste gevaar is dat het Lagerhuis overal een beetje voor is en niks met overtuigende meerderheid steunt. Het tijdpad dat de EU creëerde, heeft als doel het Lagerhuis tot keuzes te dwingen, maar weinig zaken zijn de afgelopen jaren zo wispelturig gebleken als de Britse politiek.

Een voortdurend gefragmenteerd politiek landschap brengt het meest ongewenste resultaat dichterbij. Een Brexit zonder akkoord kan nog steeds. Niet op 29 maart, wel later.

EU-leiders hebben er belang bij geen schuld te hebben aan No Deal, zeker niet in aanloop naar de aankomende Europese en nationale verkiezingen (België, Spanje). Als de Britten niet voor 12 april met een plan komen, zullen de Europese regeringsleiders toch opnieuw moeten samenkomen om een draaiboek op te stellen voor de volgende episode van de Brexit.

Ze kunnen dan zeggen dat de maat vol is en dat No Deal op korte termijn de enige overgebleven optie is. Ze kunnen ook besluiten dat uitstel op uitstel van uittreden de veiligste keuze voorwaarts is.