Opinie

De lange schaduw van een terrorist

Beatrice de Graaf

Wanneer heeft een terroristische aanslag effect? Als de dader zoveel mogelijk slachtoffers heeft gemaakt? Of maximaal de aandacht heeft getrokken? Of pas wanneer hij of zij echt een koerswijziging wist af te dwingen bij een regering: denk aan vrijlating van gijzelaars, terugtrekken van troepen, erkennen van onafhankelijkheid? Terrorisme is immers een theater van de angst, dus er moet in deze mediamaatschappij spektakel zijn.

Voor veel terroristen speelt er evenwel nog een ander belangrijk effect mee, dat vaak over het hoofd wordt gezien: het genereren van een ‘afterlife’ over graf of gevangenis heen. Noem het hun halfwaardetijd. Daarmee wordt de werkingskracht van hun daad op achterban en mogelijke nieuwe aanhangers bedoeld. Of anders gezegd, de mate waarin de dader als martelaar of rolmodel fungeert en ook na zijn dood of gevangenneming anderen tot bewondering of zelfs navolging inspireert. Hoe werkt dat en hoe moeten we daar mee omgaan?

Vingers van één hand

Bruce Hoffman, een toonaangevend terrorismeonderzoeker, legt in zijn standaardwerk Inside Terrorism haarfijn uit dat terroristen meer effect hebben naarmate ze in staat zijn meer rekruten aan zich te binden. Ook terroristen moeten een ‘business model’ ontwikkelen dat de organisatie in staat stelt haar menskracht op peil te houden. De meeste terroristische groepen zijn immers binnen één jaar ontbonden. Weinig terreurgroepen houden het langer dan vijf jaar vol. Terroristische bewegingen die het langer dan vijftig jaar uithouden zijn op de vingers van één hand te tellen. Organisaties als Hamas, Hezbollah of de FARC hebben dan ook niet voor niets veel geïnvesteerd in het opleiden, recruteren, faciliteren, en binden van nieuwe leden aan de beweging, onder andere door te voorzien in uitkeringen en pensioenen voor hun nabestaanden. Dat houden ze potentiële nieuwe (zelfmoord)kandidaten zelfs als lokkertje voor de neus. De ontregelende film Paradise Now laat zien dat dit in de Palestijnse bezette gebieden voor jongeren zonder uitzicht, afkomstig uit grote families, een zeer rationele keuze kan zijn.

Voor de vastbesloten aanslagpleger cq. zelfmoordterrorist gaat het om méér dan een pensioentje voor zijn of haar moeder: het gaat om eeuwige roem, zowel in het ondermaanse als het bovenaardse. Maar ook als het niet om een religieuze terrorist gaat, maar om een seculiere (links-, rechts-extremistisch of etnisch-nationalistisch bijvoorbeeld), dan heeft die transcedente betekenis voor zijn of haar gemeenschap nog steeds een grote aantrekkingskracht.

Glossy magazine

Neem Anders Breivik. Voor hem is in de VS een fangroep opgericht, naar het schijnt door een daar woonachtige Nederlander. De dader van München (2016) verheerlijkte Breivik, net als de terrorist van Christchurch vorige week. De man die in Orlando een bloedbad aanrichtte, was een bewonderaar van de ‘Boston Marathon Bombers’. IS publiceerde de afgelopen jaren in zijn glossy magazine maandelijks nieuwe ‘bidprenten’ van martelaren, met de oproep aan alle ‘gelovigen’ om dat voorbeeld te volgen – met duizenden foreign fighters tot gevolg.

Een terrorist kun je bestrijden, neerschieten, oppakken, veroordelen. Maar wat doe je met zijn of haar ‘afterlife’? Kun je ook een nagedachtenis bestrijden, iemands echo over het graf heen tot zwijgen brengen? Dat is niet onmogelijk, maar wel buitengewoon complex.

De premier van Nieuw-Zeeland, Jacinda Ardern, probeert het. Ze heeft iedereen opgeroepen nooit meer de naam van de dader te noemen.

Toch moeten niet alleen regeringsleiders het voortouw nemen, maar ook de samenleving zelf – in het bijzonder de groepen waar de terrorist zelf zijn aanhang op projecteert. Het zijn die groepen die in Ierland in muurschilderingen hun gevallen IRA-helden verheerlijkten, als stralende heiligen lachen ze je nu nog van de muren in Dublin tegemoet. Of neem de mansgrote posters van zelfmoordterroristen in de Palestijnse gebieden. De hoofdrolspeler uit Paradise Now maakt er een punt van dat zijn posters overal worden opgehangen, en zijn afscheidsfilmpje wordt gedeeld.

Geweld verheerlijken

En daar gaat het om. Toen de Ierse gemeenschap zich van het geweld van de IRA begon te distantiëren en terrorisme niet meer verheerlijkte of vergoelijkte, nam ook de aantrekkingskracht af. Hetzelfde gold voor de ETA. En ook tot op zekere hoogte voor de PLO. In de strijd tegen online recrutering hebben de diensten in het Westen geleerd sneller websites neer te halen die aan martelarenverheerlijking doen, zoals de site Ware Religie. Afscheidsvideo’s worden geblokkeerd en fora waar jihadisten nieuwe aanhang scouten worden geïnfiltreerd – ook dankzij tips en hulp vanuit internetfora en de islamistische gemeenschap.

De aanslagpleger van Utrecht lijkt vooralsnog geen succesvol imago als martelaar te hebben gecreëerd, als hij dat al wilde. De terrorist van Christchurch heeft met zijn manifest helaas al wel volgelingen bereikt en adhesiebetuigingen ontvangen. Het is zaak om ook bij dit soort diffuus internet-gebaseerd rechts-extremistisch terrorisme, dat we nog minder goed kennen en waar minder aandacht voor is geweest, alert te zijn op de lange schaduw van een terrorist.

Beatrice de Graaf is hoogleraar geschiedenis van de internationale betrekkingen in Utrecht.