‘Winst Forum voor Democratie toont weeffout in ons politieke stelsel’

Douwe Jan Elzinga hoogleraar staatsrecht

Onzichtbaar zijn in de provincie, toch de grootste worden. Baudets winst hangt samen met een fout uit 1983, zegt Elzinga.

Foto Reyer Boxem/Hollandse Hoogte

De victorie van Forum voor Democratie maakt het scherper duidelijk dan ooit: er zit een weeffout in het bestuurlijk stelsel. Dat zegt hoogleraar staatsrecht in Groningen Douwe Jan Elzinga. „De Statenverkiezingen hebben als provinciale verkiezing bijna geen betekenis meer. Politici in de provincie zeggen: wie zijn die Forum-mensen die hier hebben gewonnen? Waar waren ze, bij de verkiezingsdebatten? De situatie is bizar. En dat komt door ons stelsel.”

Op welke fout in het stelsel doelt u?

„De weeffout om Statenleden in één keer de Eerste Kamer te laten kiezen. Dat gebeurt sinds 1983. Dat heeft van de Provinciale Statenverkiezingen een vuurproef gemaakt voor elk zittend kabinet. Ons stelsel biedt een prikkel voor partijen om met name aan de Statenverkiezingen mee te doen voor snelle invloed in de Eerste Kamer. Vooral voor nieuwe partijen is dat aanlokkelijk, dat zagen we al bij de LPF, PVV, 50Plus. Deze winst van Forum voor Democratie is de overtreffende trap: het is dus mogelijk om provinciaal totaal onzichtbaar te zijn en tegelijk de grootste te worden.”

Lees ook: Stad en land: Forum heeft een basis in alle regio’s

Dit was vóór 1983 onmogelijk?

„Vóór 1983 zaten senatoren niet vier maar zes jaar in de Eerste Kamer. En, essentieel: elke drie jaar werd de helft herkozen door de helft van de Provinciale Statenleden. Een gelaagd systeem dus. Aan electorale veranderingen paste de Eerste Kamer zich daardoor vertraagd aan. Dat past bij het niet-politieke karakter van de Eerste Kamer: het toetsen van wetsvoorstellen op hun grondwettelijkheid.”

Vanwaar dan het besluit om Statenleden de Eerste Kamer in één keer te laten kiezen?

„Vanaf de jaren zestig gingen er steeds meer stemmen op voor democratisering van het politieke systeem, mede onder invloed van het nieuwe D66. Een staatscommissie, Cals-Donner, werd opgericht om met vernieuwende voorstellen te komen. Een meerderheid van die commissie was vóór het rechtstreeks kiezen van de Eerste Kamer. Via de bevolking dus. Dat voorstel werd begin jaren zeventig na veel debat afgeschoten, want de Eerste Kamer zou dan een politieke kamer worden, net als de Tweede. In de slipstream van dat debat werd een ander voorstel van Cals-Donner in 1983 wél ingevoerd: het in één keer kiezen van Eerste Kamerleden door Statenleden, elke vier jaar. Provinciale Statenverkiezingen zijn sindsdien een tussenpoll voor het kabinet.”

Geldt niet hetzelfde voor gemeenteraadsverkiezingen? Daar bemoeien landelijke kopstukken zich ook mee.

„Zeker. Maar raadsverkiezingen draaien veel meer om nabijheid, om lokale politiek. Zie het succes van lokale partijen: veel mensen stemmen lokaal anders dan landelijk. Voor de provincie gaat dat niet op. Deze winst voor Forum voor Democratie beschadigt de provinciale politiek. Want de winst heeft zero te maken met de provincie. Baudet heeft wat lopen roepen over immigratie en het klimaat, meer niet. Reken maar dat andere partijen zijn strategie nog meer gaan afkijken. Nog meer de landelijke kaart spelen. En, meer slecht nieuws voor de provincie: Forum voor Democratie lijkt totaal niet geïnteresseerd in provinciale politiek, in zaken als ruimtelijke ordening. Dat is een probleem nu de partij zo groot is.”

Wat betekent deze uitslag voor de Eerste Kamer?

„Het debat over de noodzaak van die Kamer zal toenemen. De Eerste Kamer wérd al steeds politieker – dat speelt al jaren, mede doordat de Kamerleden in één keer worden gekozen. Dat politieke karakter, dat haaks staat op de eigenlijke rol van de Eerste Kamer, neemt nu verder toe. De Eerste Kamer gaat lijken op de Tweede. Dan krijg je een doublure. Neem de klimaatdiscussie. Die zal zich nu naar de Eerste Kamer verplaatsen: zal er een meerderheid zijn voor de klimaatplannen van het kabinet? Dat betekent een einde aan de rol van de Eerste Kamer zoals die bedoeld is.”