Strijd om leiderschap op links is terug

Linkse partijen Het is GroenLinks weer niet gelukt om de onbetwiste leider op links te worden. En de SP kan de weg omhoog maar niet vinden.

Jesse Klaver (Groenlinks) tijdens fractievergadering van de partij na de Provinciale Statenverkiezingen.
Jesse Klaver (Groenlinks) tijdens fractievergadering van de partij na de Provinciale Statenverkiezingen. Bart Maat/ANP

Hij wilde de onbetwiste leider op links worden en van zijn partij een brede linkse volkspartij maken, maar dat is GroenLinks-voorman Jesse Klaver nog niet gelukt. Zijn partij wint, gaat in de Eerste Kamer van vier naar negen zetels, maar blijft ver achter bij grote winnaar Forum voor Democratie (dertien zetels). GroenLinks is de grootste op links, net als bij de gemeenteraadsverkiezingen vorig jaar, maar ziet de PvdA opkrabbelen uit het dal.

Vorig jaar was GroenLinks trots dat het niet alleen de grootste werd in traditioneel links-liberale steden als Amsterdam en Utrecht, maar ook in Helmond, Arnhem en Zutphen. Die positie consolideert het. Toch blijft het een partij die het in grotere steden beter doet dan in kleinere gemeenten, onder studenten meer dan onder de arbeiders die Klaver met zijn ‘kantinetour’ wilde bereiken.

De dominante plek die GroenLinks op links zo ambieert, heeft het nog niet. Dat komt ook doordat de PvdA van Lodewijk Asscher woensdag beter scoorde dan verwacht. Zeker: de zeven zetels in de Eerste Kamer zijn historisch slecht, nog nooit haalden de sociaal-democraten er zo weinig in de senaat. Maar PvdA’ers kijken vooral naar de nederlaag van 21 maart 2017 – 29 zetels verlies in de Tweede Kamer. Vergeleken met de 5,7 procent die ze toen haalden is de nu behaalde 8,5 procent van de stemmen winst.

Asscher zit Klaver op de hielen. De PvdA-leider profileerde zich in de campagne als een ingetogen, betrouwbare linkse bestuurder en onderscheidde zich daarmee van de hyperambitieuze Klaver. Die droomde van linkse almacht en wil bij volgende landelijke verkiezingen dé linkse premierskandidaat zijn. „Linkse vrienden”, zei Asscher woensdag bij het feliciteren van GroenLinks. Maar de komende jaren zal Asscher zich willen profileren als linkse tegenhanger van premier Mark Rutte (VVD).

Die strijd kan zichtbaar worden in de vraag welke steun GroenLinks en de PvdA gaan geven aan het kabinet. Allebei kunnen ze de coalitie in de Eerste Kamer aan een meerderheid helpen. GroenLinks hoopte de partij te worden waar het kabinet niet omheen kon. Asscher ziet niets in een eventuele gedoogconstructie, maar wil op onder meer pensioenen en onderwijs wel zaken doen met het kabinet. Valt er te weinig te halen voor hem maar is Klaver sneller tevreden, dan kan Asscher zich sterker profileren als linkse oppositieleider.

Zo’n rol zit er voor Lilian Marijnissen niet in. Bij haar SP, die in de campagne al zei niet met Rutte III te willen samenwerken, is de negatieve trend verder verdiept. In 2015 was de SP nog de grote linkse winnaar bij de Statenverkiezingen, daarna verloren de socialisten drie verkiezingen op rij. De nederlaag van woensdag was groter dan verwacht: in de Eerste Kamer wordt de partij meer dan gehalveerd, van negen naar vier zetels. In de provincies halveerde de SP vrijwel overal en werd zij niet beloond voor het meebesturen.

Vooral pijnlijk voor de SP is dat de partij haar dominantie in traditionele bolwerken verloor. In gemeenten als Boxmeer, Nijmegen, Hengelo, Doesburg, Oss en Heerlen scoorden de socialisten traditioneel goed, maar verloren ze woensdag veel stemmen. In het Boxmeer van Emile Roemer achttien procentpunt, in Oss halveerde de partij. In het Heerlen van partijvoorzitter Ron Meyer bleven ze de PVV maar nipt voor.

Lees ook: Bij de oppositie heeft niemand ‘de sleutel’ van de coalitie in handen

De SP’ers vonden de nederlaag woensdag moeilijk te verklaren. Marijnissen had „geen eenduidig antwoord op dit zware verlies”. Ruim tweeduizend mensen werden sinds december lid van de partij. Een actieve campagne op straat of niet, de SP was landelijk onzichtbaar tijdens de campagne. De scherpere migratiekoers heeft geen stemmen opgeleverd. Partijleider Marijnissen maakte in tv-debatten geen fouten, maar onderscheidde zich niet van Asscher of Klaver. Dat komt ook, denken SP’ers, omdat ‘hun’ thema’s als zorg en pensioenen niet dominant waren in de campagne. Standpunten waar de SP jarenlang onderscheidend mee was, worden nu door veel partijen gedeeld. Toen Marijnissen VVD-leider Rutte dinsdag uitdaagde op de stelling dat ‘de zorg geen markt is’, gaf de premier haar helemaal gelijk. De SP sprak als eerste over ‘klimaatrechtvaardigheid’, maar nu praten ook VVD en CDA over hoge klimaatkosten voor burgers.

Het is de tragedie van de SP. Van de herwaardering van de publieke sector tot kritiek op marktwerking in de zorg: het debat beweegt zich in de richting van de socialisten, maar die profiteren daar keer op keer niet van.