Met design en kleuren de wereld vrolijker maken

Design Ontwerper Ingrid Fetell Lee onderzoekt welke spullen, plekken en patronen vrolijk maken. „Ik hoop dat we dit als een zaak van volksgezondheid gaan zien.“

Foto Getty Images, bewerking NRC

Toen de docenten van de designopleiding in New York naar het examenwerk van Ingrid Fetell Lee kwamen kijken, een lamp in de vorm van een zeester, krukjes van gekleurd schuim, bleef het eerst een tijd stil. Toen zei één van hen: je werk maakt me vrolijk.

Vrolijk?, dacht Fetell Lee beledigd. Echt? Ze wilde duurzaam ontwerpen, innovatief zijn – vrolijk klonk wel erg… licht. In de ontwerpkringen waarin zij zich ophield, stond het gelijk aan oppervlakkig, materialistisch, kinderachtig.

Tegelijkertijd had ze altijd al een fascinatie gehad voor de invloed van tastbare spullen op zoiets ongrijpbaars als gevoel. „Wat in het ontwerp maakt jullie precies vrolijk?” informeerde ze daarom. De docenten stonden te schutteren en te hakkelen en toen wist Fetell Lee dat dít de komende jaren haar onderzoek zou worden: woorden vinden voor het onbewust plezierige effect van sommige vormen, kleuren en materialen. Ze schreef er een boek over, in het Nederlands verschenen met de titel Vrolijkheid. De verrassende kracht van alledaagse dingen om plezier en geluk te creëren. „In alle boeken over geluk die ik door de jaren heen had gelezen, stond nooit dat je blij kunt worden van spullen in je keukenkast of je kledingkast”, schrijft ze. „Betekenisvol geluk zou niet in je omgeving zitten, maar in jezelf. Maar de fysieke wereld is juist een krachtige hulpbron voor gezonder en gelukkiger leven.”

Als hoofd van de ontwerpafdeling van het prestigieuze designbureau Ideo begon Ingrid Fetell Lee (39) in de jaren na haar designopleiding te inventariseren waar mensen blij van worden. Ze stelde lijsten op, verzamelde foto’s, bestudeerde patronen. Op de muur van haar werkkamer hingen foto’s van lolly’s en stippeltjes, gebrandschilderde ramen, schilderijen van Matisse. Ze verdiepte zich in psychologisch en neurowetenschappelijk onderzoek en sprak wereldwijd met kunstenaars, onderzoekers en architecten. De bevindingen deelde ze op haar blog en nu dus ook in een boek.

De make-over van Tirana

„Bonte, felle kleuren roepen wereldwijd een opgetogen gevoel op”, zegt Fetell Lee via Skype vanuit San Diego. Ze noemt als voorbeeld de Albanese hoofdstad Tirana, ooit een armoedige vrijhaven voor de georganiseerde misdaad. Nadat een burgemeester een deel van de haveloze communistische architectuur had laten verven in opvallende kleuren en bonte, opzichtige patronen, kreeg de stad nieuwe vitaliteit. Winkeliers haalden volgens de burgemeester hun deprimerende rolluiken weg en begonnen belasting te betalen.

Felle kleuren, zegt ze, „zijn een soort cafeïneshotje voor je ogen. Ze roepen automatisch een opgetogen gevoel op”. De Amerikaanse non-profitorganisatie Publicolor schilderde vanuit die gedachte vierhonderd scholen en wijkcentra in achtergestelde wijken in alle kleuren van de regenboog.

Een ander esthetisch kenmerk dat vrolijk maakt is wat ze in haar boek a sense of elevation noemt: ballonnen die omhoog gaan, boomhutten, vuurwerk, vlinders. Fetell Lee: „In vijftien verschillende talen bestaat een verband tussen verticaliteit en gevoel. Vrolijkheid hoort bij omhoog, denk aan de supporters tijdens een sportwedstrijd die hun armen in de lucht gooien als hun team scoort. Als je vrolijk bent gaan je mondhoeken omhoog, bij verdriet gaan ze naar beneden. Verdriet is down, je bent zwaarmoedig en zwaar op de hand.”

Schoonheid daarentegen is geen voorwaarde voor vrolijkheid, zegt ze. Iets kan mooi zijn maar niet vrolijk stemmen – en iets kan vrolijk stemmen maar niet mooi zijn. „Sommige wolkenkrabbers zijn prachtig, maar niet per se een vrolijke woonomgeving. En er zijn onooglijke hondjes die me ontzettend vrolijk maken. Ik vind het belangrijk dat deze twee begrippen los van elkaar worden gezien, omdat we een cultuur hebben die geobsedeerd is door schoonheid – en ik wil die obsessie beslist niet versterken. Schoonheid kan ook iets droevigs hebben. In Japan bijvoorbeeld hebben ze de filosofie van wabi sabi, een troosteloze vorm van schoonheid die herinnert aan het verglijden van de tijd.”

„Dus dit maakt ons vrolijk”, zei Fetell Lee tijdens haar miljoenen malen bekeken Ted Talk ‘Waar vreugde verstopt zit en hoe het te vinden’, „maar zo ziet onze wereld eruit”. De foto’s van luchtballonnen, bloemen en confetti maakten plaats voor die van de efficiencysamenleving: kleurloze scholen, kantoren met lelijk meubilair en tl-licht, straten met kille hoge gebouwen, kleurloze, steriele verpleegtehuizen en ziekenhuizen.

Geen vrolijkheid op kantoor

De overgang tussen deze serie beelden en de vorige was zo groot dat het publiek in de zaal in een geschokt lachen uitbarstte. Waarom we onze wereld zo lelijk maken? Fetell Lee vanuit San Diego: „Omdat we plezier associëren met kindertijd, met frivoliteit, met dingen vieren. We denken dat we om volwassen te worden vrolijkheid opzij moeten schuiven, we maken onderscheid tussen tijd voor vrolijkheid en spel – en tijd om serieus achter een bureau te gaan zitten.” Vrolijkheid mag in speeltuinen, op stranden en in pretparken, maar in het serieuze deel van de maatschappij zoals kantoren, scholen en ziekenhuizen worden we opgezadeld met zouteloze neutraliteit.

Lees ook: Moet een kantoor mooi of lelijk zijn?

Nog grauwer is doorgaans de omgeving van het arme deel van een samenleving, de fantasieloze bouw, de karige materialen. Niks dat vrolijk is, „terwijl het juist daar zo nodig is want plezier is energie, is leven”. Zo’n bleke omgeving zorgt volgens Fetell Lee eerder voor een mindset van overleven en schaarste dan van tot bloei komen. In haar boek sluit ze aan bij de recente inzichten over de healing environment, de omgeving die genezend werkt. Er is voldoende bewijs dat de kwaliteit van het licht, van de lucht en van de natuur in zorginstellingen pijn en stress beïnvloeden. Verffabrikant Sikkens heeft op basis van die inzichten voor ziekenhuizen een speciale kleurenreeks ontwikkeld. Fetell Lee: „Vrolijke kleuren zijn niet zomaar decoratie, maar hebben een dieperliggende werking. Ik hoop dat we dit als een zaak van volksgezondheid gaan zien in plaats van als een van esthetiek.”

Vrolijkheid. De verrassende kracht van alledaagse dingen om plezier en geluk te creëren. Ingrid Fetell Lee. AW Bruna, 20,99 euro.