Zo verliep de uitslagenavond bij de partijen

Blijdschap, opluchting, teleurstelling: NRC-verslaggevers volgden de uitslagen van de Provinciale Statenverkiezingen bij bijna alle politieke partijen.

  • 50Plus

    ‘We groeien gestaag’

    Op het partijkantoor van 50Plus aan de Kneuterdijk in Den Haag klinkt woensdagavond bij iedere uitslag gejuich. Want nergens levert de partij in. Her en der wordt zelfs nog wat winst geboekt. Fractievoorzitter Henk Krol beaamt dat er „nergens electorale uitschieters”. Maar als de exit-polls werkelijkheid worden, krijgt zijn partij er een zetel bij, een stijging van twee naar drie. Daar is Krol tevreden mee. „We groeien gestaag.” Of hij jaloers is op de monsterzege van Forum voor democratie? „Nee, we weten er bij 50Plus alles van. Ook van de interne machtsstrijd als de organisatie niet op orde is. Dat heb ik gisteravond ook tegen Baudet gezegd. Er staat je wat te wachten. En hij wist precies wat ik bedoelde.”

    Voor 50Plus waren er woensdag de nodige battlefields. In Noord-Brabant bijvoorbeeld, waar twee Statenleden vlak voor de verkiezingen de partij de rug toekeerden en overstapten naar een lokale partij. Geert Dales, partijvoorzitter, was tevreden toen bleek dat 50Plus alsnog weer uitkwam op twee zetels. „Zetelroof heeft niet geloond, de weglopers hebben hun zin niet gekregen.”

  • CDA

    CDA vindt: minder verliezen dan verwacht is bijna winnen

    Het CDA rekende op verlies en kreeg het. Maar het is minder groot dan was voorspeld en dat voelt voor de CDA’ers, op woensdagavond bij elkaar gekomen in een Haags café, bijna als winnen. „We verslaan de peilingen”, zegt politiek leider Sybrand Buma rond kwart voor elf. Een van de partijwoordvoerders begint hard te klappen, iedereen doet mee.

    Het CDA lijkt dan nog uit te komen op acht zetels in de Eerste Kamer, de partij had er twaalf en stond in de peilingen op zeven. „Het is nog best een redelijke uitslag”, vindt minister van Defensie Ank Bijleveld aan het eind van de avond. Later blijkt: het CDA krijgt er negen, een verlies van drie.

    De avond was voor de christendemocraten rond half negen begonnen met een waarschuwing van partijvoorzitter Rutger Ploum: de uitslag zou niet meevallen. „Maar daarna gaan we bouwen.”

    Al na de eerste exitpoll heeft de CDA-top bedacht wat het verhaal wordt: Nederland is politiek nog verder versplinterd geraakt, zoals
    je ook in andere landen ziet. En de coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie verliest, maar ook de oppositie.

    Vicepremier en minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge, met een alcoholvrij biertje in zijn hand, zegt het zo: „Regeren kost je zetels, dat blijkt. Maar langs de kant staan ook. Kijk naar de PVV en de SP.” De Jonge zegt ook: „We moeten nuchter blijven.” Hij ziet allerlei mogelijkheden voor samenwerking, nu het kabinet de meerderheid in de Eerste Kamer kwijt is: „Het zal een impuls betekenen voor KPN en Douwe Egberts, we zullen veel met andere partijen moeten bellen en koffie drinken.”

    Achter de oren krabben
    Aan het begin van de avond is bij CDA’ers nog het idee dat elke uitslag onder de negen zetels zwaar verlies betekent. En als je rond die tijd doorvraagt, kun je horen dat er in zo’n geval „hier en daar” mensen zijn die zich „achter de oren moeten krabben”. Sybrand Buma, ja. Maar die is er dan nog niet en als blijkt dat ook andere partijen grote verliezers zijn, groeit bij de CDA’ers in café Bleyenberg de mildheid over hem.

    Minister van Justitie Ferdinand Grapperhaus eet stukjes kaas en ziet er ontspannen uit. Hij weet niet, zegt hij, wat de kiezer wil zeggen met deze uitslag. „Forum voor Democratie haalt kiezers weg bij de PVV, de SP, en ook bij D66, CDA en VVD. Ik zou weleens van een verkiezingsgoeroe willen horen wat daar achter zit.”

    Grapperhaus zegt dat hij ook zou willen weten wat FvD vindt. „Ik ga over onderwerpen als terrorisme, misdaad, seksuele uitbuiting. Bij de algemene overleggen daarover in de Tweede Kamer komen alle partijen, ook kleinere als Denk. Maar Forum voor Democratie zie ik helemaal nooit. Dus ik weet niet wat ik moet verwachten, ik weet niet wat hun visie is op onderwerpen.”

    Bij de eerste uitslagen, rond negen uur, komt het eigen verlies hard aan. Er klinkt licht gekreun in de zaal. Maar ook de winst voor FvD wekt verbijstering. Oud-senator Elco Brinkman, voorzitter Ploum en Eerste Kamer-lijsttrekker Ben Knapen staan met z’n drieën dicht bij het televisiescherm met exit polls. Knapen zegt dat hij in elk geval negen zetels wil. „Op nummer 8 hebben we een goede fiscalist en op 9 een goede jurist. Die kunnen we goed gebruiken.”

    Five to tango
    Aan het eind van de avond ziet ook Buma er ontspannen uit. „Het is verlies”, zegt hij, „ten opzichte van de vorige Provinciale Statenverkiezingen. Ik heb altijd gezegd: regeren is een spijkerbed.” Maar de achterban was trouwer dan de opiniepeilers hadden verwacht.

    Volgens Hugo de Jonge zal Rutte III nu doen „waar het zo goed in is: samenwerken”. Of hij echt denkt dat de oppositiepartijen ook vinden dat VVD, CDA, D66 en ChristenUnie daar zo goed in zijn? De Jonge glimacht. „Nou ja, it takes two to tango, dat is altijd zo. Of nu eigenlijk: five.”

  • ChristenUnie

    CU weet nog niet of ze écht blij kan zijn

    De ChristenUnie is de enige van de vier coalitiepartijen die uitzicht heeft op een extra zetel in de Eerste Kamer, en is daar trots op. Maar de partij weet nog steeds niet of er echt iets gevierd kan worden.

    Het is het lot van een kleine partij: waar partijen als VVD en CDA op basis van de exitpoll weten hoe de vlag er ongeveer bij hangt, moet ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers ook de komende weken allerlei slagen om de arm houden. Met bijna 95 procent van de stemmen geteld, lijkt het erop dat de partij alleen in Noord-Holland zetels heeft gewonnen: er was één Statenlid voor de ChristenUnie en SGP samen, nu zijn het twee zetels voor de ChristenUnie. Die winst zou een extra Eerste Kamerzetel kunnen opleveren.

    Maar Segers durft daar nog niet van uit te gaan. Hij weet: als de Provinciale Staten in mei de Eerste Kamer kiezen, kan er ook tactisch worden gestemd, waardoor de verhoudingen toch weer verschuiven.

    Opvallend is: in vrijwel elke provincie stemden meer kiezers voor de ChristenUnie. Het is de enige coalitiepartij die groeit.

  • D66

    Teleurgesteld, maar het verlies valt mee

    Bij D66 hanteren ze twee tactieken op de avond waarvan ze al lang wisten dat ze zouden verliezen. De eerste: frame verlies als iets positiefs. De tweede: praat zoveel mogelijk over de campagne, niet over de uitslag. En dus hadden D66’ers die woensdagavond bijeen kwamen in de Verkadefabriek in Den Bosch voor de uitslagenavond een consistente boodschap: de campagne, die was wél erg succesvol/geslaagd/om trots op te zijn/knap gedaan.

    Het lukt niet de hele avond om vast te houden aan die strategie. Als de eerste exitpoll van Zuid-Holland wordt gepresenteerd, valt er een stilte in de zaal. Daarin verliest D66 drie zetels. Als vervolgens blijkt dat Forum voor Democratie vanuit het niets tien zetels lijkt te winnen, hapt de zaal bijna collectief naar adem. Iemand roept: „Neeeeee!”

    Fractievoorzitter van de Europafractie van D66 Sophie in ’t Veld vertelt nog voor de eerste algehele exitpoll dat ze de pieken en dalen van de partij inmiddels wel gewend is. „Ik ben inmiddels al 30, 35 jaar lid. Ik heb alle ups en downs wel meegemaakt.”

    Paul van de Plassche, D66-lid in een Klimaatdrammer-trui, blijft wat minder koeltjes. Hij is geschrokken van de winst voor Forum. Dat de VVD, ook een coalitiepartij, minder hoeft in te leveren komt volgens hem door leider en premier Mark Rutte. „De VVD heeft een sterke voorman”, zegt hij. „En D66 een wat minder sterke.” Jetten is „te jong en te onervaren” volgens Van de Plassche.

    Opgelucht

    Om iets voor half elf betreedt fractievoorzitter Rob Jetten de zaal, onder luid en langdurig applaus. Hij staat er opmerkelijk vrolijk bij voor een politiek leider die in alle exitpolls (voor de provincies én de Eerste Kamer) zetels heeft ingeleverd. „Ik denk dat maar weinig van ons een paar maanden geleden hadden gedacht dat D66 zo’n goede exitpoll voor de Eerste Kamer zou hebben.”

    Kajsa Ollongren, vice-premier en minister van Binnenlandse Zaken, fluistert hem na zijn speech vanuit het publiek toe: „Goed gedaan!”

    Op dat moment is alleen de eerste exitpoll voor de senaat gepubliceerd, D66 levert daarin drie zetels in: van 10 naar 7. In de peilingen werd een forser verlies voorspeld van 5 zetels. Dat verklaart de sfeer. Wél teleurstelling, maar de sfeer is niet bedrukt.

    De afgelopen dagen had Jetten geen goed woord over voor de grote winnaar van de avond, Forum voor Democratie, toen Baudet weigerde de campagne stil te leggen na de aanslag in Utrecht. Op woensdagavond zegt Jetten dat hij Baudet desondanks niet vooraf van samenwerking uitsluit: „De PVV sluiten we uit vanwege een aantal standpunten die ze nog altijd hanteren. Bij Forum zullen we moeten afwachten wat de inzet wordt.”

    Maar Jetten kan zo snel geen onderwerpen noemen waarop hij zou kunnen samenwerken: „Baudet heeft een paar keer gezegd dat hij alleen wil samenwerken als [ministers] Ollongren en Wiebes aftreden, als we geen klimaatakkoord krijgen, als we het Marrakesh-pact alsnog niet tekenen en misschien zelfs alleen als we Nederland naar een Nexit duwen.”

    Op de vraag of er onderwerpen zijn waarop hij wél samen kan werken met Baudet zegt Jetten: „Dat zal nog maar moeten blijken. Ik heb nog weinig constructieve voorstellen van Forum gezien op thema’s als onderwijs of pensioenen. Maar ik doe wel een oproep aan Baudet: met zoveel zetels heb je een verantwoordelijkheid om te kijken waar je kunt samenwerken.”

    Jetten ziet niet gebeuren dat de coalitie nu met één oppositiepartij een gedoogakkoord zou sluiten, al zou dat theoretisch wel kunnen met bijvoorbeeld alleen de Partij van de Arbeid. Hij wil per onderwerp kijken met welke partij samengewerkt kan worden.

    „We waren hierop voorbereid”, zegt Tweede Kamerlid Vera Bergkamp over de nederlaag. Ze vindt het „knap” wat Forum voor Democratie voor elkaar heeft gekregen. De partij won in alle provincies een flink aantal zetels, terwijl het de eerste keer is dat ze meedoen.’’ Kamerlid Pia Dijkstra: „De winst van Forum voor Democratie zegt ons wel wat, maar ik moet er nog over nadenken wát het nou zegt.” Een paar uur na middernacht – Jetten is al weg – blijkt dat D66 alsnog vier zetels verliest in de Eerste Kamer. De partij houdt er zes van de tien over.

  • Denk

    Toch geen zetel voor Denk

    Geen zetels in de Eerste Kamer, dat lijkt de voor Denk pijnlijke uitslag. Daarmee komt partijoprichter, Tweede Kamerlid en lijsttrekker Selçuk Öztürk, die in 2014 samen met Tunahan Kuzu uit de PvdA stapte en zijn eigen partij startte, niet in de senaat. In Noord-Holland lijkt de partij een zetel te halen, in Zuid-Holland twee. Eén provinciale zetel te weinig om in de Eerste Kamer gekozen te worden. In de andere provincies haalt de partij geen enkele zetel.

  • Forum voor Democratie

    ‘We zijn naar het front geroepen’, vindt Baudet

    Het feest bij Forum voor Democratie begint vroeg en eindigt laat. Thierry Baudet treedt even voor middernacht aan op het podium van Hotel Theater Figi in Zeist. „Als hij dit een uur eerder had gedaan”, zegt Zeistenaar Rutger Janssen (33), „dan had ik vijf bier minder op gehad en had ik alles kunnen volgen.”

    In één klap is FvD een grote partij geworden. De partij is in alle Provinciale Staten vertegenwoordigd, wordt in meerdere provincies de grootste en schuift vrijwel zeker als grootste partij aan in de banken van de senaat.

    De winst – van nul naar vermoedelijk twaalf zetels in de Eerste Kamer – is groot genoeg om ook de partij zelf te verrassen. Ja, dit was „nog wel een beetje meer dan gedacht”, zegt Henk Otten, die straks de fractie van FvD in de Eerste Kamer zal leiden.

    „Ik dacht: de peilingen zijn zo sky high, dit kan alleen maar tegenvallen”, zegt Paul Cliteur, nummer 2 op de lijst voor de Eerste Kamer, als de exitpolls voor Zuid-Holland en Noord-Brabant zijn binnengekomen. Cliteur, koeltjes: „Maar daar lijkt het nog niet echt op.”

    Een verklaring voor het succes hebben ze wel, bij FvD. „Vorige week kwam de omslag, toen we in een tweestrijd [met de VVD, red.] kwamen om de grootste partij te worden”, zegt Johan Almekinders, FvD-lijsttrekker in Overijssel. Het slotstuk van de campagne, denkt hij, „is het moment geweest dat ook veel PVV’ers zijn overgelopen. Die tweestrijd heeft het verschil gemaakt.”

    Die uitleg valt bij meer provinciale lijsttrekkers en andere aanwezigen op te tekenen. De aanslagen in Christchurch en Utrecht, de partijavond in het Kurhaus – het nieuws van de laatste week heeft niet of nauwelijks invloed gehad op het stemgedrag, is het vermoeden. Alleen Tweede Kamerlid Theo Hiddema klinkt in de coulissen sceptisch. „Ja ja, en hebben we de exitpoll uit de provincie Utrecht al gezien?”

    Langs de wenteltrap nippen gasten aan witte wijn en prosecco, maatpakken en leren schoenen domineren. De partij loopt zich warm voor de macht. „Wij zijn er klaar voor”, zegt Otten tegen de achterban.

    Als Baudet laat op de avond het woord neemt, heeft de ontlading al plaatsgemaakt voor de honger naar meer. „Wij zijn naar het front geroepen, omdat ons land ons nodig heeft”, houdt de partijleider de aanwezige menigte voor.

    Over concrete plannen heeft hij het later pas, voor de camera’s van de nationale en internationale pers. Daar legt Baudet harde eisen voor de coalitie op tafel voor het tot een samenwerking kan komen: de klimaatwet van tafel, een strikter immigratiebeleid, ontslag van verschillende ministers.

  • Partij van de Arbeid

    Voor PvdA voelt klein verlies als herstel

    Nee, PvdA-leider Lodewijk Asscher gaat geen polonaise lopen en ook niet dansen. Maar dat tientallen jonge PvdA’ers dat wél doen in het Haagse Paardcafé, „kan ik heel goed begrijpen”. De PvdA verloor een zetel in de Eerste Kamer, houdt er zeven over, maar viert de uitslag woensdagavond als een overwinning. Asscher, speechend voor joelende partijgenoten: „We hebben een zetel verloren, maar vertrouwen gewonnen”.

    Voor Kamerlid Lilianne Ploumen „valt de uitslag niet een beetje mee, maar enorm”. Aan het begin van de avond verwachtte ze, net als veel andere PvdA’ers, nog „ongeveer vijf zetels”.

    De opluchting bij de PvdA woensdagavond zegt veel over de nieuwe realiteit waar de partij sinds de historische verkiezingsnederlaag in 2017 (29 zetels in de Tweede Kamer minder) in leeft. Want overwinningsgevoel of niet: nog nooit waren de sociaal-democraten zo klein in de senaat. Vier jaar terug was de terugval van veertien naar acht zetels een enorme dreun en voor veel PvdA’ers een teken dat kiezers het vertrouwen in de partij verloren. Maar voor PvdA’ers is de nederlaag van twee jaar terug het referentiepunt. Dus roept een jong partijlid in het café: „We hebben gewonnen!”

    Aan de muur van het Paardcafé hangen oude posters van de SDAP, een voorloper van de PvdA. Op één ervan staat een serieus kijkende arbeider met daarboven de tekst: „Uit het donker naar het licht.”

  • Partij voor de Dieren

    Opnieuw groei

    Groot is de blijdschap bij Partij voor de Dieren op woensdagnacht. De partij haalde naar alle verwachting een extra zetel binnen in de Eerste Kamer, een stijging van 50 procent. Vooraf was de hoop al dat er één of twee zetels bij zouden komen. De partij, die bijeenkwam in het Park Hotel in Den Haag, deed dit jaar voor het eerst mee in alle provincies, vier jaar geleden ontbraken nog Zeeland en Drenthe. Fractievoorzitter Marianne Thieme is „ongelooflijk blij met het resultaat’’ . „We hebben gezien dat de groei die we ook zagen bij de Tweede Kamerverkiezingen en de gemeenteraadsverkiezingen, doorgaat.”

  • PVV

    Gedwongen tot ‘diepe buiging’ voor Baudet

    PVV-leider Geert Wilders maakte een „diepe buiging” voor Thierry Baudet, de leider van Forum voor Democratie, en gaf hem een „dikke pluim”. Wilders zei het na de exitpoll woensdagavond laat in de Tweede Kamer, toen een flink verlies zich aftekende voor zijn partij. De PVV lijkt van negen naar vijf zetels te gaan in de Eerste Kamer. Ook bij de Provinciale Statenverkiezingen in 2015 verloor de PVV al een zetel. Vorig jaar scoorde de partij nog teleurstellend bij de gemeenteraadsverkiezingen – er werd flink verloren in de gemeenten waar de PVV al langer in de raad zat.

    De PVV was dus al kwetsbaar voor concurrentie van FvD. Wilders was daar ook al bang voor, het was te zien in de campagne. De PVV-leider was zichtbaarder dan in voorgaande campagnes, liet zich meer interviewen, ging vaker de straat op, zegde niet zoals eerder grote tv-debatten af. Toch zette hij zich af tegen de VVD en andere coalitiepartijen (‘Stem ze Weg’) en níét tegen FvD.

    Wilders ziet FvD als een partij met „een geluid dat op het onze lijkt”, zei hij woensdagavond. Dat klopt in zoverre dat ze allebei anti-immigratie zijn, zeer kritisch over de islam en niet geloven in politieke ingrepen op klimaatgebied.

    Het grote verschil zit in de partij-organisatie. Baudet heeft in korte tijd enorm veel leden geworven door vele partijbijeenkomsten te organiseren in het land. Wilders heeft dat altijd geweigerd: hij wil geen ledenpartij worden. Zijn electoraat lijkt nu voor een groot deel overgestapt naar FvD – Wilders gaat daar zelf ook van uit. Onderzoeksbureau Ipsos becijferde woensdagavond inderdaad direct dat 30 procent van de Forum-kiezers eerder op de PVV stemde. Samen zouden de rechts-nationalistische partijen meer dan 20 procent van de stemmen halen – dat kwam niet eerder voor in de recente politieke geschiedenis.

    De vraag is of de PVV zichzelf nu opnieuw gaat uitvinden. Wilders – zijn partij bestaat sinds 2006 – is niet langer dé anti-establishmentpoliticus. Zijn partij moet oppassen niet te verworden tot een gemiddeld partij qua omvang, zonder de energie van de nieuwkomer. Wilders zelf houdt hoop voor de toekomst van de PVV: „Politiek is een kwestie van vallen en opstaan. We hebben een uniek geluid en daar blijven we voor knokken.” Een koerswijziging lijkt er niet meteen te komen. ’s Nachts twitterde Wilders: „En nu nog wat harder inzetten op minder islam.”

  • SGP

    Winst in stemmen, verlies in zetels

    Het beeld aan het eind van woensdagavond: stemmenwinst voor de SGP in absolute aantallen. Maar door de hoge opkomst toch percentageverlies – met waarschijnlijk een verlies in zetels.

    De SGP kwam woensdag samen in een zaaltje van het Van der Valkhotel in Nootdorp. Tientallen mannen, hier en daar een vrouw. De sfeer is ingetogen, de toon optimistisch. Teleurstelling klinkt er nauwelijks – ondanks dat verlies. De exitpoll voor de Eerste Kamer laat zelfs een halvering zien: van twee naar een zetel.

    „De reststemmen moeten nog komen”, zegt partijleider Kees van der Staaij. „Ik geef de hoop niet op.”

  • SP

    Teleurgestelde SP’ers: campagne ging niet over onze thema’s

    Een luid „ooooooooh” klinkt door Haags cultureel centrum Pip als woensdagavond om tien uur de landelijke exitpoll komt: de SP wordt naar verwachting meer dan gehalveerd in de Eerste Kamer en zakt van negen naar vier zetels. De regionale exit polls even daarvoor waren al niet goed, maar dit enorme verlies hadden SP’ers niet zien aankomen. Geen enkele andere partij verliest volgens de voorlopige uitslag van de Provinciale Statenverkiezingen zoveel senaatszetels. „Dit komt hard aan”, zegt Tweede Kamerlid Frank Futselaar. Een goede verklaring voor het grote verlies heeft hij nog niet. Veel andere SP’ers wijzen naar de goede score van Forum voor Democratie en vrezen dat hun partij daar last van heeft gehad.

    Ja, de SP had woensdag wel op verlies gerekend. De partijtop herhaalde in aanloop naar de verkiezingsdag steeds dat de SP bij de Statenverkiezingen in 2015 het op één na beste resultaat ooit haalde (9 zetels). Dat evenaren zou met de gestegen populariteit van GroenLinks nu niet realistisch zijn, maar SP’ers hoopten woensdag voor de uitslagen binnenkwamen nog vijf of zes Eerste Kamerzetels over te houden. Vier is een bittere tegenvaller. „Meedogenloos dit”, zegt een SP’er. De enige keer dat in Pip gejuicht kan worden, is als bekend wordt dat de SP ondanks verlies wel de grootste blijft in Groningen.

    SP-lijsttrekker voor de Eerste Kamer Tiny Kox verklaart het verlies uit het feit dat de campagne draaide om klimaat en migratie, onderwerpen waar de SP volgens Kox genuanceerder in staat dan andere anti-establishmentpartijen. „Onze thema’s zijn betere zorg en sociale rechtvaardigheid. Daar moeten we vooral mee doorgaan, maar we moeten zorgen dat ze weer prominenter worden.”

    Partijleider Lilian Marijnissen begint haar toespraak met de conclusie dat „dit niet onze verkiezingen zijn”. Ze wil „goed nadenken over waar dit precies door komt” en noemt alvast de opkomst van nieuwe ‘protestpartijen’ als FvD. Ze roept haar partijgenoten op „de koppies niet te laten hangen”. Marijnissen is er door het stijgende ledental van de partij „van overtuigd dat onze tijd nog komt”. Ze zegt: „We zitten in een opbouwfase.”

    Veel SP’ers gaan na haar toespraak maar naar huis. In club Pip zijn vaak feesten tot in de vroege uren. Nu is het er rond middernacht uitgestorven.

  • VVD

    De VVD is opgelucht, maar Rutte moet wel aan de bak

    VVD’ers zijn opgewekte mensen. Vol zelfvertrouwen ook. Maar aan het begin van de avond schemert onder de oppervlakte toch onzekerheid. Terwijl in Grand Café Silva Ducis in Den Bosch enorme schalen bitterballen rondgaan, zeggen VVD’ers met een biertje in de hand dat ze de grootste partij blijven. Maar het klinkt weinig overtuigend. Het waren toch gekke dagen, zeggen ze. Met die aanslag maandag in Utrecht. Je weet niet wat dat met de uitslag doet.

    De laatste weken stond de VVD op licht verlies in de peilingen. Angst was er vooral voor de opkomst van Forum voor Democratie – Thierry Baudet was uitgegroeid tot de belangrijkste concurrent op rechts. Zou hij profiteren van de schietpartij in de Utrechtse tram, waarbij tot nu toe drie doden vielen? Hij had nu immers een concreet voorbeeld van wat hij een mislukt integratiebeleid noemt. Of zou hij zichzelf overschreeuwd hebben – en zouden zijn kiezers in het stemhokje tóch de voorkeur hebben gegeven aan de VVD?
    ‘Een slagveld’
    Bij de eerste exitpoll, die van Zuid-Holland, valt het stil bij de VVD. De liberalen worden als eerste genoemd: min 1,9 procentpunt. Valt mee, is de eensluidende conclusie. Bij het forse verlies van de PVV klinkt verbijstering door in een langgerekt ‘ooooooh’. Maar als FvD als allerlaatste in het rijtje wordt genoemd, is de verbazing van de gezichten af te lezen. Vanuit het niets heeft de partij van Baudet maar liefst 16,1 procent van de stemmen gekregen én meteen de koppositie van de VVD overgenomen. „Een slagveld”, oordeelt een VVD’er aan de bar. Vier jonge Brabantse VVD’ers proberen elkaar moed in te spreken. „Het verlies vált nog mee”, zegt de een. „We moeten echt de rest afwachten”, zegt de ander. Maar die onzekerheid aan het begin van de avond was er toch niet voor niks.

    De tweede en derde exitpoll stellen de VVD’ers iets meer gerust. De VVD lijkt maar een klein beetje te lijden te hebben gehad van FvD. Althans, in vergelijking met de rest. In de provincies Zuid-Holland, Noord-Brabant en Gelderland bedraagt het verlies van de liberalen tussen de 1,4 en 1,9 procentpunt. Het CDA en met name de PVV lijken veel harder geraakt. Daar vliegen de percentages en zetelaantallen naar beneden.

    Als om tien uur de exitpoll komt voor de Eerste Kamer manen de VVD’ers elkaar tot stilte. Nu komt het erop aan: zijn ze wel of niet de grootste gebleven? De VVD komt uit op twaalf zetels, één minder dan vier jaar geleden. Forum voor Democratie komt uit het niets op tien zetels. „Too close to call”, oordeelt NOS-presentatrice Dionne Stax. De VVD’ers lijken het niet te horen. Bier! Bitterballen! Fijn dat we in ieder geval nog de grootste zijn, zeggen ze tegen elkaar. Hoe het straks verder moet in de senaat, met die ruk naar rechts, dat zien we later wel weer.

    Om kwart voor elf verschijnt Klaas Dijkhoff op het podium in Silva Ducis. Hij durft vooruit te lopen op de definitieve uitslag. „Het ziet ernaar uit dat het weer gelukt is. Dat we weer de grootste zijn.” Eerst feliciteert hij GroenLinks, daarna Forum voor Democratie. Meteen daarop volgt een sneer aan de partij van Baudet: „Ik hoop dat we nu ook gaan zien wie het zijn en wat ze gaan doen. Als je zo flink wint, hoort erbij dat je verantwoordelijkheid neemt.”

    Na zijn speech is dit het mantra onder de VVD’ers. Knappe prestatie van Baudet, zegt bijvoorbeeld minister Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur en Waterstaat), maar nu moet hij het waarmaken. „Adel verplicht”, zegt zij. „Hij kan nu niet alleen aan de zijlijn blijven schreeuwen.”

    Schaterlachen
    Ruim een half uur na Dijkhoff komt betreedt partijleider Mark Rutte het café. Op het nummer ‘Sweet Caroline’, refererend aan zijn black-out de avond ervoor bij het NOS-slotdebat. Toen hij zijn tekst even kwijt was, riep hij om zijn politiek assistent: „Caroliene! Help!” Nu heet hij de aanwezigen „ook namens Caroliene van harte welkom”. De VVD’ers schaterlachen.

    Rutte zegt dat zijn „ragfijne politiek gevoel” hem zegt dat zijn derde kabinet de meerderheid in de Eerste Kamer verliest, maar de premier is ervan overtuigd dat het lukt meerderheden te vinden en met „verstandige mensen verstandige besluiten” te nemen. Rutte beklemtoont dat hij de opdracht van de kiezers goed verstaat: „We zullen zoeken naar breed draagvlak.”

    Pas donderdagochtend blijkt dat FvD tóch meer stemmen heeft gekregen dan de VVD. Forum is uitgekomen op 14,4 procent van de stemmen, de VVD op 13,8. Die ene senaatszetel minder, daar kon de VVD best mee leven, maar het verlies van de koppositie – dát is een grote klap.