Cabaretier Micha Wertheim.

Illustratie Lotte Dijkstra

Micha Wertheim wil terug naar de basis: ‘Wat ik doe is een vorm van rouwverwerking’

Interview Micha Wertheims nieuwe programma Voor alle duidelijkheid gaat over sterfelijkheid en klimaatproblemen. Iets veranderen kan hij niet. „Maar goede comedy maakt me intens gelukkig.”

De klok tikt altijd richting oorlog of richting vrede, zei een docent van Micha Wertheim ooit. „Ze vertelde over premier Barak van Israël, die oorlogen had meegemaakt. Zij zei dat hij ‘nog elke dag de geur van brandende lijken in zijn neus voelde prikken’. Maar ik geloof dat mensen de geur van stervend vlees niet meer ruiken.”

Micha Wertheims ogen priemen tijdens het interview dat hij geeft voor zijn voorstelling Voor alle duidelijkheid, maar zijn stem klinkt traag en laag. Hij vertelt over een periode twee jaar geleden. „In mijn leven was van alles aan de hand, wat mij vatbaarder maakte voor allerlei negatieve ontwikkelingen. Politieke omslagen in Europa, Trump werd gekozen, narigheid op Twitter. Dat wierp mij terug op angsten die ik had als kind, voor oorlog en chaos, en hoe fout het kan gaan met de wereld.”

Over het gevoel dat de mensheid afstormt op een apocalyps en over de mogelijke remedie voor doemdenken gaat de nieuwe cabaretvoorstelling van Micha Wertheim (46). In de openingsscène schetst hij het beeld van een doodlopende weg. Op het podium staat een hoge, grijze muur, waar hij zijn neus tegenaan duwt. Waarna hij zich omdraait naar het publiek en met een dubbelzinnigheid de zaak relativeert: „Als je met je rug tegen de muur staat, kun je tenminste nog zien hoe het zo ver gekomen is.”

Lees ook: Een kort applaus is voor iedereen het beste volgens Micha Wertheim

De verhalen die volgen, hebben met elkaar gemeen dat blijven leven zoals we dat gewend zijn uitgesloten is. Hoe ga je bijvoorbeeld nog op vakantie zonder de klimaatproblemen te verergeren. Wertheim: „Ik stel de vraag wat je doet als je beseft dat alles wat je hebt, kan gaan verdwijnen. Ik realiseer me dat we zo niet verder kunnen. Wat ik doe is een vorm van rouwverwerking. In rouwverwerking komt ook een moment waarop je je afvraagt hoe je verder moet zonder dat wat je kwijt bent. Dat gevoel gaat over klimaat en democratie, maar ook over de sterfelijkheid van je ouders. Dus misschien had ik ook een midlifecrisis.”

Chris Rock Illustratie Lotte Dijkstra

Kruk

Juist op de momenten dat Wertheim zich treurig voelt, kijkt hij veel internationale comedy. „Het helpt me dan om een goede comedian te zien. Goede comedy zorgt ervoor dat ik weer goede zin krijg.” Hij gelooft niet dat kunst of hij zelf iets kan veranderen aan de situatie. „Ik ben geen politicus. En een politicus heeft meestal ook nauwelijks invloed. Ik geloof wel in de verlichting die kunst kan brengen. Bij een bezoek aan China zag ik in een heel arm hutje een schilderijtje aan de muur hangen. Schoonheid kan de moed geven om door te gaan.”

In de voorstelling zegt Wertheim een paar keer dat het leven nergens over gaat en dat „kennis een muur kan zijn die de schoonheid aan het zicht onttrekt. Waarmee ik wil zeggen: ‘Loop niet op de zaken vooruit’. Er is genoeg moois.’” Zijn ouders zijn daar een voorbeeld van, ze werden geboren in de oorlog. „Welke Jood gaat er nou in een oorlog kinderen maken? Er is geen enkele reden om dat te doen. Dus ik kan de moed wel opgeven, maar als mijn grootouders dat hadden gedaan, dan was ik er niet geweest. Ik heb dus ook een plicht tot optimisme.”

Marc Maron Illustratie Marc Maron

Na de commotie rond zijn opzienbarende theatervoorstellingen Ergens Anders (2016) en Iemand Anders (2017) nam hij een jaar vrij, maar het cabaret lonkte weer. Geïnspireerd door andere comedians wilde hij proberen zo naturel mogelijk verhalen te vertellen. In zijn laatste voorstellingen werd hij steeds geprezen om zijn ideeënrijkdom, maar hij wil terug naar de basis: een gesprek. Dat zag hij bij Marc Maron in Carré. „Hij zat gewoon op een kruk, een beetje te praten met het publiek. Bijna achteloos gleed hij in allerlei verhaaltjes. Dat is wat ik in de try-outs ook geprobeerd heb: praten over dingen waar ik mee bezig was, waar ik over inzat. Ik heb veel op een kruk gezeten.

„Het risico van kunst maken, is dat je kan vergeten te communiceren. Dat je wel kan betogen dat je werk zo rijk is, maar wat als het niet overkomt? Dan verlies je het contact met het publiek.”

Theo Maassen

Dat contact is cruciaal bij comedy. Een grap staat of valt bij het plaatje dat het publiek van je heeft, zegt hij. „Theo Maassen is die grote boze jongen die het allemaal niet meer snapt. Dat zie je in één keer. De frustratie zit opgesloten in zijn lichaam. Hij pikt het niet dat de wereld niet is zoals hij zou moeten zijn. Bij een goede comedian zie je in één oogopslag wat het probleem is.”

Dave Chapelle. Illustratie Lotte Dijkstra

Bij Wertheim duurde het lang voordat hij begreep wat ‘zijn probleem’ was. „Ik kwam erachter dat het publiek mij altijd een beetje intimiderend vond, omdat ik uitstraal dat ik me beter voel dan het publiek. Waarschijnlijk omdat ik, als ik mij onzeker voel, en dat gebeurde in het begin nogal vaak, mijn toevlucht zoek tot arrogantie. Wat naar is om naar te kijken. Ik zei op een gegeven moment: ‘Sommige mensen vinden mij arrogant, maar daar spuug ik op.’ Toen werd er hard gelachen, want toen dacht het publiek: ‘Oké, hij heeft zelf door dat die arrogantie niet deugt.’ Dat was het moment dat ik besefte hoe ik overkwam. En dat ik daarmee kon spelen door het uit te vergroten. Het is ook een aspect van ouder worden. Ik heb geaccepteerd dat ik niet iemand ben die heel gezellig is.”

Dus Wertheim zal niet het podium op komen met de vraag of het publiek er zin in heeft. Die fout maakte hij in 2008, als voorprogramma tijdens de première van Hans Teeuwen in Londen. „Daarna werkte alles maar half, omdat ik niet eerlijk was over wie ik ben. De Britse pers dacht natuurlijk dat ik de zoveelste happy-happy guy was. In de eerste minuut verpest je het, of maak je het. Als je al wat bekender bent, heb je meer krediet. Maar ook dan kun je het contact in de eerste minuut al verliezen.”

Maria Bemford, een van de comedians die hij de afgelopen tijd veel bekeek, heeft wat hem betreft een ‘gouden’ eerste zin in een voorstelling. „Ze komt op en zegt: ‘Het blijkt dus dat je op Netflix door al je genocide-documentaires heen kan raken.’ Het mooie is dat comedypubliek verwacht dat het gezellig wordt, maar dat ze meteen duidelijk maakt dat het totaal de andere kant opgaat. Door de manier waarop ze het zegt, weet je ook dat ze echt al die genocide-documentaires kijkt. Die eerlijkheid is interessanter dan vriendelijk over willen komen of zomaar impertinente dingen roepen.”

Maria Bemford: ‘De eerste zin alleen al is goud waard. Zo veel leuker dan ‘Hoi allemaal, hebben jullie er zin in?’

Doug Stanhope Illustratie Lotte Dijkstra

Doug Stanhope

Wertheim keek ook naar shows van mannen als Marc Maron, Chris Rock, Dave Chappelle, Stewart Lee, Mike Birbiglia en Doug Stanhope. Shows die gedeeltelijk ook op YouTube staan maar die je volgens Wertheim bij voorkeur in zijn geheel moet zien. „Doug Stanhope begint zijn programma door impliciet te vertellen dat hij mislukt is als mens, dat hij niks voorstelt en dat zijn beoordelingsvermogen beroerd is. Wat hij daarna over politiek of abortus zegt, staat daardoor in een heel ander licht. Die context mis je als je hem in een fragment op YouTube grove dingen hoort roepen. Elke scène is onderdeel van een groter verhaal.”

Alleen maar grove dingen zeggen op het podium is volgens Wertheim ook steeds minder makkelijk. Publiek wordt juist ongemakkelijker bij situaties die eigenlijk normaal en menselijk zijn, merkt hij. „Zoals wanneer Mike Birbiglia vertelt dat hij een burgerlijk leven leidt met zijn vrouw en kind. Er zit soms meer schaamte bij toegeven dat je niet zo heel goed bent in het leven. Daarover praten is ongemakkelijk én grappig.”

Dat gebeurt ook in zijn nieuwe programma Voor alle duidelijkheid, wanneer Wertheim vertelt hoe de angst hem soms naar zijn keel grijpt als hij ’s nachts wakker wordt en dan in zijn hoofd vaak terecht komt in een bibliotheek vol apocalyptische boeken. Het enige wat dan helpt is een lichtje aandoen en echt een boek te gaan lezen, want dan zit Wertheim tenminste niet in zijn eigen hoofd maar in het hoofd van een ander. „Ik vind dat soort intimiteiten spannender dan blijven hangen in de verontwaardiging over wat je allemaal wel en niet meer mag zeggen.”