Waarom ‘bijna gratis stroom’ niet per se goed nieuws is

Energieprijs Stroom was zondag ineens heel goedkoop. In buurlanden kregen afnemers zelfs geld toe om elektriciteit af te nemen. Hoe zit dat?

Het is te duur om kern- en kolencentrales, zoals deze electriciteitscentrales op de Maasvlakte, uit te zetten.
Het is te duur om kern- en kolencentrales, zoals deze electriciteitscentrales op de Maasvlakte, uit te zetten. Foto JERRY LAMPEN/ANP

Wie zondagnacht tussen drie en vier uur elektriciteit nodig had, was spekkoper. Stroom was in dat ene nachtelijke uurtje zo goed als gratis. Een kilowattuur, een dag vooruit ingekocht, kostte slechts 0,01 cent – tegen 4 cent op een gewone dag. Het is het laagste niveau sinds 2012.

Slechts een paar weken nadat Nederland verontwaardigd raakte over de hoge energierekening, is stroom dus goedkoop, zij het voor een uurtje. En er speelt nog iets ongewoons. De gasprijzen, doorgaans hoog aan het eind van de winter, zijn sinds oktober alleen maar afgenomen.

Het zijn rare tijden op de West-Europese energiemarkt en dat gold vooral voor het afgelopen weekend. Overal kelderen de stroomprijzen. Het waaide hard, zodat windmolens volop draaiden. Kern- en kolencentrales bleven aan, omdat het nóg duurder was om ze uit te zetten.

Het gevolg was een groot stroomoverschot. In Nederland bleef de prijs nog net boven nul. In België, Duitsland en Frankrijk kregen afnemers zondag zelfs urenlang geld toe om elektriciteit af te nemen. Er gebeurde waarvoor analisten al een paar jaar waarschuwen: de stroomprijs werd urenlang negatief.

Dat was van voorbijgaande aard. In Nederland was de prijs alweer hersteld zodra de zon opkwam. Maar er speelt nog iets dat laat zien hoe ingewikkeld de energiemarkt geworden is en hoe snel de situatie kan veranderen. Aan het eind van deze warme winter zwemt Nederland haast in het gas. En dat gaan burgers in de loop van het jaar terugzien in hun portemonnee.

„Het is best een complexe situatie”, zegt energie-analist Roderick Timmer. Op dit moment is de energierekening voor huishoudens hoog. Er gebeurde vorig jaar van alles wat de stroom- en gasprijs opdreef, somt Timmer op. De CO2-prijs verdrievoudigde. Het eind van de winter van 2018 was bar koud, waardoor de Nederlandse gasvoorraden leeg raakten. Een lange, droge, windstille zomer volgde. Dat was nadelig voor Europese waterkrachtcentrales en windparken, terwijl wel overal de airconditioning aan ging. Stroom werd duur, gas ook.

Halfvolle gasopslagen

Maar vooral de Nederlandse gasmarkt ziet er nu heel anders uit. Gewaarschuwd door de gasschaarste werd er voor deze winter groot ingekocht. Vloeibaar aardgas uit Qatar of de Verenigde Staten, gas per pijplijn uit Rusland of Noorwegen.

Toen bleef het de afgelopen hele winter warm en zakte de gasprijs in. De gasopslagen zitten nog halfvol.

Dat heeft nu gevolgen voor de Nederlandse stroomproductie, vertelt analist Jorim de Boks van het Zeeuwse energiebedrijf PZEM. „Het wordt ineens goedkoper om gascentrales te laten draaien, dan kolencentrales. Dat is normaal gesproken niet zo.”

Voor gascentrales – die ook de helft minder CO2 uitstoten dan kolencentrales – zijn het goede tijden. „Onze eigen gascentrale staat volop aan, zelfs ‘s nachts.” Het betekent ook, zeggen de analisten, dat de gasrekening van burgers over een half jaar weer lager kan zijn.

De lage gasprijzen hebben dus voordelen, voor sommigen. Maar ultralage of zelfs negatieve elektriciteitsprijzen, zoals zondag optraden, worden eerder gevreesd dan verwelkomd. Het kan de ontwikkeling van duurzame energie beperken, zegt De Boks. „Windmolens kunnen bij lage prijzen nog doordraaien, omdat ze ondersteund worden door subsidie. Maar als de stroomprijzen inzakken op de momenten dat het waait, neemt de benodigde subsidie toe. Daar zitten grenzen aan.”

Met volop wind- en zonneparken in aanleg wordt het dus steeds belangrijker om stroom flexibel te verbruiken Wie dat al kan, zat zondagnacht tussen drie en vier uur goed. Bij het Amsterdamse waterbedrijf Waternet gingen zondag de elektrische gemalen vol aan. Droge voeten, bijna gratis.

Lees ook: Waarom het ministerie blunderde over de gasprijs