Recensie

Recensie Beeldende kunst

De kerkschat uit de Dom van Münster glimt je tegemoet in Utrecht

    • Bram de Klerck

Religieuze kunst Catharijneconvent toont de uitzonderlijk goed bewaard gebleven kerkschat van de Münster Dom. Daarmee wordt ook duidelijk wat in Utrecht verloren is gegaan.

Sculptuur van de heilige Agnes, 1520, Domschat Sint-Paulusdom, Münster. Foto Stephan Kube

Veel oude kathedralen in de bisdommen van Europa bewaren kerkgewaden, liturgisch vaatwerk, reliekhouders en onbestemde religieuze curiosa. De verzamelingen zijn in de loop der eeuwen van heinde en verre samengebracht. Om de waarde van de voorwerpen, maar zeker ook vanwege de glinstering van hun materialen, staan ze bekend als ‘schatkamer’ of ‘kerkschat’. In het brede scala van bescheiden verzamelingen bric-à-brac tot uitgelezen collecties kostbaarheden, valt de Domschat van het Duitse Münster in het topsegment. Museum Catharijneconvent toont een mooie selectie van middeleeuwse voorwerpen uit deze schatkamer.

In een compacte opstelling glimmen het edelmetaal en de kostbare stenen je tegemoet. Een levensgrote, vergulde mannenkop uit de elfde eeuw is voorzien van fijn filigrein en grote edelstenen. Zijn smalle gezicht met lange haren en baard past bij de manier waarop de apostel Paulus doorgaans wordt uitgebeeld. Hij is de patroonheilige van de Münster Dom, en de overblijfselen van een schedel die onderin deze portretbuste werden bewaard, zouden van hem zijn.

De getoonde voorwerpen stammen uit de Karolingische tijd omstreeks 900 tot een wonderschoon beeldje van de heilige Agnes uit 1520. In goud en zilver is zij verbeeld als een elegante dame met een fijn gezicht en een rijk geplooide jurk. Als verwijzing naar haar naam springt een zilveren lammetje, agnus in het Latijn, op tegen haar onderbeen. Typerend voor de variëteit in aard en herkomst van de voorwerpen in zo’n kerkschat is een dertiende-eeuwse reliekhouder in de vorm van een kokosnoot. De voor die tijd in Europa zeer ongewone vrucht is gevat in een zilveren montuur en wordt bekroond door een al even exotische dierfiguur die al in de tiende eeuw in het Abbasidische kalifaat uit bergkristal is gesneden.

Rampspoed

De Domschat van de dertiende-eeuwse Pauluskathedraal van Münster heeft allerlei rampspoed als Beeldenstorm en oorlogsgeweld overleefd. Dit gegeven vormt het uitgangspunt van een presentatie die aan het goud dat er blinkt in de expositie een interessante extra laag verleent. Terwijl de schatten uit Münster uitzonderlijk goed bewaard zijn gebleven, resteert er weinig van het archief van de kerk. In Utrecht, een bisdom dat in de Middeleeuwen in omvang en belang vergelijkbaar was met Münster, is de situatie precies omgekeerd. Getoond wordt een keuze uit de vele bewaard gebleven archiefdocumenten die herinneren aan het rijke bezit aan inmiddels verdwenen liturgische en devote kostbaarheden. Hier waren het overigens de kanunniken van het Domkapittel zelf die de edelmetalen voorwerpen uit geldnood lieten omsmelten.

Pauluskopreliekhouder, circa 1060, collectie Domschat Sint-Paulusdom, Münster.
Foto Stephan Kube
Kokosnootreliekhouder, circa 1230-1250, collectie Domschat Sint-Paulusdom Münster.
Foto Stephan Kube
Pauluskopreliekhouder, circa 1060.Kokosnootreliekhouder, circa 1230-1250, collectie Domschat Sint-Paulusdom Münster.
Foto’s Stephan Kube