‘Nobelprijs’ wiskunde voor het eerst naar vrouw

Wiskunde De Amerikaanse Karen Uhlenbeck krijgt de Abelprijs voor haar werk aan ‘niet-abelse ijkvelden’. Het is voor het eerst dat een vrouw de belangrijke wiskundeprijs wint.

Karen Uhlenbeck is „altijd een rolmodel en gangmaker geweest om meer vrouwen in de wiskunde te krijgen”, aldus Robbert Dijkgraaf.
Karen Uhlenbeck is „altijd een rolmodel en gangmaker geweest om meer vrouwen in de wiskunde te krijgen”, aldus Robbert Dijkgraaf. Foto Andrea Kane

De Abelprijs is dit jaar toegekend aan de Amerikaanse wiskundige Karen Keskulla Uhlenbeck. Dat maakte de Noorse Academie van Wetenschappen en Letteren dinsdag bekend. De wiskundeprijs, die sinds 2003 jaarlijks wordt uitgereikt, wordt beschouwd als het equivalent van de Nobelprijs, die voor wiskunde niet bestaat. Uhlenbeck is de eerste vrouwelijke winnaar.

Uhlenbeck krijgt de Abelprijs vanwege de „fundamentele impact van haar werk op analyse, meetkunde en mathematische fysica”, aldus de jury. Uhlenbeck is een pionier in het bestuderen van ‘niet-abelse ijkvelden’. Theoretisch fysicus Robbert Dijkgraaf licht in een reactie toe: „Dat zijn generalisaties van het elektromagnetisch veld die cruciaal zijn in de moderne deeltjesfysica, bijvoorbeeld in de theorie van de sterke en zwakke kernkrachten.” De vergelijkingen waaraan deze velden voldoen, werden voor het eerst beschreven door Chen-Ning Yang en Robert Mills, in 1954. De Yang-Mills-vergelijkingen vereisen zeer gecompliceerde wiskunde. Een van Uhlenbecks grote inzichten was om naar de families van oplossingen te kijken. Dijkgraaf: „Het bestuderen van deze families was beslissend om enerzijds diepe problemen in de meetkunde op te lossen – in het bijzonder het begrijpen van vierdimensionale meetkundige ruimtes – en anderzijds het gedrag van de bijbehorende quantumtheorieën te begrijpen.” Volgens Dijkgraaf plukken wiskundigen en theoretisch natuurkundigen al meer dan dertig jaar de vruchten van de boom die Uhlenbeck heeft geplant.

Hekel aan het laboratorium

Uhlenbeck werd geboren in Cleveland, Ohio in 1942. Ze studeerde aanvankelijk natuurkunde aan de universiteit van Michigan, maar ze kwam er al snel achter dat de intellectuele uitdaging van zuivere wiskunde – zonder laboratoriumwerk, waar ze een hekel aan had – haar echt enthousiast maakte. Ze was verbonden aan diverse universiteiten, onder andere in Chicago en Texas. Tegenwoordig woont ze in Princeton; aan het Institute for Advanced Study aldaar is ze visiting associate professor.

De bekendmaking van de Abelprijswinnaar was dinsdagmiddag live via internet te volgen. Telefonisch was er contact met de 76-jarige Uhlenbeck, die twee dagen voor de bekendmaking van het nieuws op de hoogte was gebracht. Op de vraag waar ze zelf het meest trots op is, noemde ze een artikel uit haar tijd als postdoc in Berkeley, over partiële differentiaalvergelijkingen. „Dat artikel is zeer technisch. Toen ik die stelling bewees, wist ik: ik ben een wiskundige.”

Grotere genderdiversiteit

Uhlenbeck behoort tot de eerste generatie vrouwelijke wiskundigen voor wie een wetenschappelijke carrière mogelijk was. Haar leven lang was Uhlenbeck een pleitbezorger voor een grotere genderdiversiteit in de wiskunde. Dijkgraaf: „Ze is altijd een rolmodel en gangmaker geweest om meer vrouwen in de wiskunde te krijgen en te houden. Zo organiseert ze al meer dan vijfentwintig jaar een speciale conferentie voor vrouwen in de wiskunde op het Institute for Advanced Study in Princeton.”

Op 21 mei wordt de Abelprijs, een bedrag van zes miljoen Noorse kronen (ongeveer 622.000 euro), in Oslo aan Uhlenbeck uitgereikt.

Lees over de winnaar van vorig jaar: Visionaire wiskundige die verrassende verbanden ontdekte