Dit zijn alle factchecks van het NOS-slotdebat

De redactie van NRC controleerde negen uitspraken van de politici tijdens het slotdebat aan de vooravond van de Provinciale Statenverkiezingen. Lees ze hier terug.

Foto PIROSCHKA VAN DE WOUW/ANP

Aan de vooravond van de Provinciale Statenverkiezingen vond dinsdagavond het NOS-slotdebat plaats. Dertien partijleiders gingen met elkaar in debat, steeds over een door henzelf aangedragen stelling.

Tijdens het debat checkten NRC-redacteuren live stellingen die door de politici verkondigd werden. We checkten er negen. Lees alle checks hieronder terug.

Live Check

Jesse Klaver (GroenLinks): ’35 procent vluchten op Schiphol zijn korteafstandsvluchten’

Dit percentage noemde noemde GroenLinks-leider Jesse Klaver en komt uit een rapport dat ingenieursbureau Royal HaskoningDHV schreef in opdracht van drie milieuorganisaties. Het rapport verkent voor hoeveel vluchten de trein een alternatief is. Royal HaskoningDHV selecteerde 31 bestemmingen binnen 750 kilometer van Amsterdam, die met het vliegtuig én met de trein te bereiken zijn. Daarbij zijn steden zoals Kopenhagen en Basel. Er landen en vertrekken jaarlijks 176.000 vliegtuigen op Schiphol van en naar deze bestemmingen, op een totaal van bijna 500.000 vliegbewegingen. Dat is 35 procent van het totaal. De analyse heeft één zwak punt: er is gewerkt met een steekproef op basis van één dag in 2018, namelijk dinsdag 10 juli. Hoe representatief die ene dag was, wordt in het rapport niet gemeld. De stelling is daarmee grotendeels waar.

Wij beoordelen deze stelling als Grotendeels waar
Gecheckt door
Hester van Santen

Live Check

Lilian Marijnissen (SP): ‘De zorg is in tien jaar zeker niet goedkoper geworden’

In het eerste duel pleitte SP-leider Lilian Marijnissen ervoor dat de marktwerking in de gezondheidszorg moet worden teruggedraaid. ‘De zorg is geen markt’, luidde haar stelling in debat met premier Rutte. Zijn partij, de VVD, heeft in 2008 de marktwerking de zorg geïntroduceerd. De beoogde doelstellingen zouden volgens haar niet zijn gelukt: “De zorg is niet beter geworden en zeker niet goedkoper.” We checken het tweede deel van deze stelling: is de zorg in tien jaar tijd voor de burger duurder geworden?

Marijnissen wees op de stijging van zowel het eigen risico als van de zorgpremie. Uit een recent onderzoek door RTL blijkt dat beide componenten van de zorgkosten inderdaad in de afgelopen tien jaar zijn gestegen. De zorgkosten van ,,een gemiddelde Nederlander is in de periode 2009-2016 met bijna 20 procent opgelopen van 2.032 euro tot 2.422 euro. De belangrijkste componenten, volgens RTL: de premies van de drie grootste zorgverzekaars waren in die periode met gemiddeld 50 procent gestegen. Daarnaast bedraagt het eigen risico inmiddels 385 euro. Dat was in 2008 nog 150 euro.

We beoordelen de stelling als waar.

Wij beoordelen deze stelling als Waar
Gecheckt door
Philip de Witt Wijnen

Live Check

Buma: ‘Kabinet met CDA investeerde meer dan PvdA had gewild’

In debat met Lodewijk Asscher (PvdA) trok Sybrand Buma (CDA) het imago van de PvdA als investeringspartij in twijfel. “De coalitie waar het CDA in zit, investeert niet alleen in het onderwijs meer dan de PvdA wilde doen bij de laatste verkiezingen, maar ook in zorg meer dan de PvdA wilde doen, ook in veiligheid meer dan de PvdA wilde doen.” We checken de uitspraak op alle drie beleidsterreinen.

Omdat Buma zelf geen periode aangaf, hanteren we de structurele extra investeringen vanaf 2021, dus vanaf het einde van deze kabinetsperiode. Dat is het meetjaar dat zowel de doorrekening van de verkiezingsprogramma’s door het Centraal Planbureau als de financiële verwerking van het regeerakkoord wordt aangehouden.

Onderwijs: De PvdA kondigde in het verkiezingsprogramma in 2017 aan structureel 2,6 miljard euro in onderwijs te willen investeren. Het kabinet reserveerde in het regeerakkoord 1,6 miljard euro voor investeringen in onderwijs. Het regeerakkoord investeerde dus minder dan het PvdA had voorgenomen – al had het CDA in het eigen verkiezingsprogramma juist een hogere investering in onderwijs (van 3,9 miljard euro) aangekondigd.

Zorg: De PvdA wilde in 2017 een bedrag van 3,2 miljard euro investeren in de zorg. Het kabinet besloot tot een bezuiniging van 1,7 miljard euro op de zorg. Ook dat is minder dan de PvdA had aangekondigd. Hetzelfde geldt voor het CDA-verkiezingsprogramma: daarin werd voor 0,5 miljard in de zorg geïnvesteerd.

Veiligheid: Voor veiligheid reserveerde de PvdA 0,4 miljard euro (en nog eens 0,4 miljard extra voor defensie). De investeringen in veiligheid in het regeerakkoord bedragen iets meer dan 0,4 miljard euro (414 miljoen). Ook het CDA had 0,4 miljard euro in veiligheid geïnvesteerd.

Alleen de investeringen in veiligheid waren in het regeerakkoord van het kabinet hoger dan in het PvdA-verkiezingsprogramma. Voor onderwijs en zorg gold het tegendeel. We beoordelen de uitspraak als grotendeels onwaar.

Wij beoordelen deze stelling als Grotendeels onwaar
Gecheckt door
Rik Rutten

Live Check

Marianne Thieme (Partij voor de Dieren): ‘Per dag moeten vijf boerenbedrijven stoppen’

Marianne Thieme (Partij voor de Dieren) zei dat gemiddeld per dag vijf boeren moeten stoppen met hun bedrijf. Zij lijkt dit te hebben gebaseerd op een uitspraak van LTO Nederland-voorzitter Marc Calon van afgelopen december, die toen overigens op Radio 1 zei dat per dag gemiddeld zes boerenbedrijven stoppen.

Om na te gaan hoeveel boerenbedrijven per dag stoppen bekijken we de meest actuele cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek over het jaar 2018. Toen daalde het aantal landbouwbedrijven ten opzichte van 2017 van 54.840 naar 53.857, een afname van 983 in een jaar. Dat betekent omgerekend dat er 2,7 bedrijven per dag stopten, een stuk minder dan de vijf die Thieme noemde. Thieme lijkt zich dus te baseren op cijfers van eerdere jaren, toen het aantal boerenbedrijven sneller afnam. We beoordelen de stelling daarom als onwaar.

Wij beoordelen deze stelling als Onwaar
Gecheckt door
Pim van den Dool

Live Check

Geert Wilders (PVV): ‘Grapperhaus heeft dader Utrecht vrijgelaten’

“Grapperhaus heeft deze man vrijgelaten”, zei PVV-leider Geert Wilders. Het klopt dat Gökmen T. begin deze maand uit voorarrest is vrijgelaten. Hij zat in voorlopige hechtenis vanwege een verdenking van verkrachting. Hij kwam in september 2017 onder voorwaarden vrij, maar schond die begin dit jaar. Omdat hij die voorwaarden schond, werd hij weer opgepakt. Nadat hij instemde met een persoonlijkheidsonderzoek schortte de gerechtshof Arnhem-Leeuwarden begin deze maand in hoger beroep zijn voorarrest op.

Hoewel de rechtspraak uiteindelijk onder verantwoordelijkheid valt van het ministerie van Justitie en Veiligheid, waarvan Ferdinand Grapperhaus (CDA) de belangrijkste minister is, is Grapperhaus niet aan te spreken op gerechtelijke uitspraken. De rechtspraak in Nederland is onafhankelijk, Grapperhaus is staatsrechtelijk niet verantwoordelijk. Een onafhankelijke rechter liet T. vrij, niet de minister.

We beoordelen deze uitspraken daarom als onwaar.

Wij beoordelen deze stelling als Onwaar
Gecheckt door
Mark Lievisse Adriaanse

Live Check

Henk Krol (50Plus): ‘De pensioenen zijn al tien jaar niet geïndexeerd’

Henk Krol wist ook het één-op-één-debat met FvD-leider Thierry Baudet over de klimaatwet snel te draaien naar een belangrijk thema voor zijn partij: het achterblijven van de koopkracht bij gepensioneerden. Om die reden zouden zij niet moeten opdraaien voor de kosten van klimaatmaatregelen. De partijleider van 50Plus stelde dat de pensioenen al tien jaar niet geïndexeerd zijn – wat wil zeggen dat de pensioenuitkeringen wegens tegenvallende beleggingsresultaten van de pensioenfondsen niet zijn meegegroeid met de inflatie.

Een eerste blik op het indexatiebeleid van de twee grootste pensioenfondsen leert dat de indexatie van pensioenuitkeringen inderdaad miniem was. Maar niet, zoals Krol beweerde, non-existent. Pensioenfonds PGGM (4,4 miljoen deelnemers) heeft sinds 2010 tweemaal de pensioenuitkeringen geïndexeerd: 0,72 procent in 2010 en 0,94 procent in 2014. Het APB (3 miljoen deelnemers) deed dat één keer: in 2010 was er een minieme indexatie van 0,28 procent.

We beoordelen de stelling van Henk Krol als onwaar.

Wij beoordelen deze stelling als Onwaar
Gecheckt door
Philip de Witt Wijnen

Live Check

Thierry Baudet (FvD): ‘Doelstellingen klimaatwet kosten honderden miljarden’

Thierry Baudet, partijleider van Forum voor Democratie, stelt dat er “in de Klimaatwet allemaal doelstellingen voor 2030 staan waarvoor we honderden miljarden aan kosten gaan maken”.

In het aanvankelijke wetsvoorstel van Diederik Samsom (PvdA) en Jesse Klaver (GroenLinks) waren er inderdaad doelstellingen voor 2030 opgenomen. Zo was de doelstelling dat de CO2-uitstoot in 2030 met 55 procent ten opzichte van 1990 zou dalen. Om het draagvlak in de Tweede Kamer te vergroten zijn de doelstellingen voor 2030 losgelaten en geldt alleen 2050 nog als harde toets. Dan moet de CO2-reductie bijvoorbeeld 95 procent bedragen.

Voor 2030 geldt slechts ,,een streven” naar een reductie van de CO2-uitstoot met 49 procent. Dat streven is ook de kern van het beleid van het huidige kabinet en het klimaatakkoord dat nu in de maak is. Eerder heeft het Planbureau voor de Leefomgeving berekend dat het in 2030 zo’n 3 miljard euro zal kosten om tot een reductie van 49 procent te komen. In de komende elf jaar zal het totale bedrag dus geen honderden miljarden zijn.

De stelling van Baudet beoordelen we als onwaar.

Wij beoordelen deze stelling als Onwaar
Gecheckt door
Hester van Santen

Live Check

Geert Wilders (PVV): ‘In China in één week meer uitstoot dan in Nederland in een jaar’

Het Planbureau voor de Leefomgeving publiceert een uitgebreid jaarlijks rapport over de wereldwijde uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen. In de tabellenbijlage van de meest recente editie staat dat China in 2017 10,9 gigaton (miljard ton) CO2 uitstootte; in Nederland was dat 0,2 gigaton. De CO2-uitstoot is in China dus 54,5 keer zo hoog als in Nederland. Dat China in één week meer CO2 uitstoot dan Nederland is dus waar.

Wij beoordelen deze stelling als Waar
Gecheckt door
Hester van Santen

Correctie (20 maart 2019): In een eerdere versie stond een factcheck bij een uitspraak van Geert Wilders over het aantal mensen dat vindt dat de islam niet bij Nederland hoort. Daarin was de PVV-leider verkeerd verstaan. Hij stelde niet dat Nederland 19 miljoen inwoners telt, zoals we schreven, maar dat “negen, tien miljoen” mensen zijn stelling onderschrijven. Deze check was onjuist en is daarom ingetrokken. De tekst is hierboven verwijderd.