De dubbelganger moet altijd dood: de vijf types uit horrorfilms

Achtergrond In ‘Us’ willen dubbelgangers onze levens overnemen. Een nare hebbelijkheid die ze hebben, bewijst de geschiedenis.

De dubbelgangers willen het leven dat de familie Wilson heeft in ‘Us’.
De dubbelgangers willen het leven dat de familie Wilson heeft in ‘Us’.

Komt het nog goed tussen ons en onze dubbelgangers? In horrorfilm Us arriveren ze ’s nachts op de oprijlaan van de Wilsons om hun levens over te nemen. De ‘Tethered’ zijn lugubere kopiemensen in rode gevangenis-overals, bewapend met scharen. Een steekwapen dat normaliter wordt gebruikt om zaken doormidden te knippen.

Jordan Peele liet zich voor Us naar eigen zeggen inspireren door Mirror Image, een aflevering van tv-serie The Twilight Zone. Daarin wordt de 25-jarige Millicent in een nachtelijk busstation geteisterd door een dubbelganger die achter haar rug of in haar ooghoeken rondscharrelt.

Lees hier de recensie van ‘Us’

Die dubbelganger is een oeroude, mythologische angst. De mens besefte al snel niet de enige versie van zichzelf te zijn: er is ook een spiegelbeeld, een schaduw. En wie garandeert dat die zo volgzaam blijft als nu? Ook waren er zielen die in zijn borst worstelden: goede impuls versus slechte, rede versus drift, superego versus id. Freud beschouwde de dubbelganger in zijn essay uit 1919 als een schoolvoorbeeld van ‘das Unheimliche’, het sinistere. De dubbelganger brengt onheil en dood, omdat hij belichaamt wat we liever verdringen. Komt hij uit ons onderbewustzijn opborrelen, dan betekent dat per definitie controleverlies.

Niet toevallig was de dubbelganger een favoriet griezelthema in 19de-eeuwse literatuur: de beschaving ging toen wel erg veel zelfdiscipline en zelfverloochening eisen. In de film maakte hij zijn debuut in The Student of Prague (1913), om nooit meer uit genres als de thriller, horror en sciencefiction te verdwijnen. Een kleine greep.

  • De slechte dubbelganger

    In de Dostojevski-verfilming The Double (2013) ziet alleen de nerveuze Simon (Jesse Eisenberg) dat de charmante, zelfbewuste James zijn evenbeeld is. Aanvankelijk stelt James zich op als mentor, al snel ontpopt hij zich tot een rivaal die Simons leven, meisje en baan annexeert.

    Zo’n parasitaire dubbelganger kan uit de hel komen, de spiegel, een alternatief universum, de ‘Red Lounge’ van Twin Peaks. Of zelfs een tweeling zijn, bij de geboorte gescheiden. Zaak is dat hij het leven van de held begeert of verwoest door hem zijn misdaden in de schoenen te schuiven.

  • Het schaduwarchetype

    Deze dubbelganger hoeft niet fysiek op de held(in) te lijken, maar belichaamt wat ontbreekt of wordt onderdrukt. De slordige, wilde en sexy danseres Lily (Mila Kunis) toont in Black Swan (2010) waaraan het de perfectionistische, geconstipeerde en vreugdeloze ballerina Nina (Natalie Portman) ontbreekt. Haar witte zwaan moet zich met haar zwarte zwaan verzoenen, zelfacceptatie die in de vorm van een bloedig spiegelgevecht komt.

    Plaatsvervangers

    Buitenaardse dubbelgangers met een zwermbrein, gekweekt in peulen, veroveren de wereld. Hier zijn de anderen dubbelgangers en is de held straks aan de beurt. Invasion Of The Body Snatchers – en The Thing – dramatiseert het Capgras-syndroom, een vorm van paranoïde schizofrenie waarbij de patiënt denkt dat naasten door dubbelgangers zijn vervangen. Maar was in 1956 – er volgden nog vele remakes – een metafoor voor subversief communisme.

    Een variant is de feministische nachtmerrie The Stepford Wives (1975), waarin mannen hun echtgenotes door robots vervangen. Klonen zijn natuurlijk ideale plaatsvervangers, maar in moderne sciencefiction zijn ze vaak het slachtoffer. Zo is astronaut Max Rockwell in sf-film Moon (2009) een zielige wergwerpmens met nepherinneringen en blijken klonen in The Island (2005) of Never Let Me Go (2010) eigenlijk goed geïndoctrineerde orgaanbanken.

  • De interne dubbelganger

    Het vriendenduo van Fight Club (1999) blijkt één man te zijn met een gespleten persoonlijkheid. Een frisse update van de klassieker Dr. Jekyll & Mr. Hyde, waar Mr. Hyde de onderdrukte drift van de brave Dr. Jekyll belichaamt. Of van Psycho (1960), waar een moordlustige moeder het lichaam van motelhouder Norman Bates overneemt zodra hij seksueel opgewonden raakt.

    Gollum uit The Lord of the Rings is zich van zijn interne dubbelganger bewust: hij vergadert met zijn spiegelbeeld. De vreugdeloze kantoormuis Edward Norton van Fight Club niet: hij beseft pas heel laat dat hij zelf Tyler Durden (Brad Pitt) is, zijn charismatische alter ego: knap, zelfbewust, ontregelend; een leider die erop los knokt en neukt.

    Was zo’n interne dubbelganger vroeger steevast een monster, nu is hij vaak een betere, ‘ontketende’ versie als Tyler Durden of de Hulk. Misschien omdat we onze beschaafde versie vaak als geblokkeerd en geremd zien.

  • De identieke vreemdeling

    Een joodse barbier ontvlucht een concentratiekamp en wordt verwisseld met dictator Adenoid Hynkel, die vlakbij op eendenjacht is. Charlie Chaplin speelt in The Great Dictator (1940) identieke vreemdelingen. Ze lijken sprekend op elkaar, maar hebben niks gemeen. Na hun toevallige ontmoeting ruilen ze bewust (The Prince and the Pauper, of per ongeluk (The Great Dictator) van leven.

    In de kafkaëske thriller Enemy (2013), ontdekt de saaie professor Adam (Jake Gyllenhaal) zijn identieke vreemdeling: de avontuurlijke acteur Anthony. De mannen cirkelen om elkaar heen, doen het zelfs met elkaars echtgenotes. Eigenlijk, zegt hoofdrolspeler Jake Gyllenhaal, gaat het om een overspelige man met een zwangere vrouw die zijn trouweloze gedrag uit schuldgevoel projecteert op een ander.

  • De tijdreiziger

    De tijdmachine is een geweldige uitvinding om een heel bijzondere dubbelganger ontmoeten: je jongere of oudere zelf. Al kan dat teleurstellend uitpakken: zie Marty McFly in tijdreisfilm Back to the Future 2 (1989).

    Met zo’n dubbelganger kan je zomaar verstrikt raken in fatale tijdlussen. In de Duitse Netflixserie Dark wonen oude en jonge zelven in hetzelfde dorp: de oude weet dat, de jonge niet. Beide zijn onmachtig iets te veranderen. In sf-thriller Looper (2012) is de tijd juist heel plooibaar. Daar keert de oude huurmoordenaar Joe (Bruce Willis) terug in de tijd en treft zijn jonge zelf (Joseph Gordon-Levitt). Als Willis de toekomst op fatale wijze naar zijn hand probeert te zetten, doorkruist de jonge zelf dat door zelfmoord te plegen.

    Zo blijft het slecht nieuws om je dubbelganger te ontmoeten. Regisseur Alfred Hitchcock, wiens filmoeuvre ervan wemelt, geeft in essayfilm Double Take (2012) een simpel advies: „Als je een dubbelganger tegenkomt, vermoordt hem.” Een nuttig hulpmiddel is dan Twinstranger.net, een algoritme dat wereldwijd naar dubbelgangers zoekt. Nu maar hopen dat hij u nog niet heeft gevonden.

Lees ook: Jordan Peele voelt de tijdgeest naadloos aan