Margrethe Vestager: de powervrouw van Brussel

Topkandidaat Ze is de populairste eurocommissaris. Als een van de topkandidaten van de Europese liberalen wordt Margrethe Vestager genoemd als mogelijke opvolger van Juncker als voorzitter van de Europese Commissie.

Eurocommissaris Margrethe Vestager (Mededinging)
Eurocommissaris Margrethe Vestager (Mededinging) Foto Jesse Dittmar/Redux

Na ruim vier jaar als Eurocommissaris van Mededinging staat een cadeau uit haar Deense verleden nog altijd op de salontafel in de werkkamer van Margrethe Vestager. Een beeldje van een hand met opgestoken middelvinger. Gekregen in haar tijd als minister van Economie en Binnenlandse Zaken, als protest tegen haar beleid.

Vestager koestert het beeldje als een herinnering dat je als bestuurder nooit iedereen tevreden kunt stellen. Als politicus met macht moet je gewoon de beslissingen nemen die je goed vindt, houdt ze zichzelf voor.

Er is nog een les die bij het beeldje hoort: vertel erover. ‘De vinger’ komt regelmatig terug in portretten die de afgelopen jaren van Vestager gepubliceerd werden als ze weer eens onbeschroomd optrad tegen een multinational – Gazprom, Google, Amazon, Apple, Siemens, Starbucks etc.

Zo werd het oude protest tegen haar een troef die haar reputatie versterkt. Ze laat ermee zien: deze commissaris vaart op eigen kompas. Ze dient geen deelbelangen. Ook niet van machtige bedrijven. Niet voor niets is zij de dochter van twee predikanten. Altijd bezig te bepalen wat het goede is. En daarvoor op te komen.

Lees meer over de opvolging van Juncker en de andere Europese topposities die te vergeven zijn

Vrouw moet Juncker opvolgen

Leiderschap toont Vestager ook als het niet over haar gaat. Zo pleit ze voor een vrouw als volgende voorzitter van de Europese Commissie, die na de zomer wordt benoemd. Op elke Europese toppost kan een vrouw, vindt ze. Maar ze zegt er ook bij: die vrouw, dat hoef ik niet per se te zijn.

Je kunt ironie vermoeden. Als er een vrouw is die vaak genoemd wordt om de Europese Commissie te leiden, is het Vestager. Deze donderdag wordt de 50-jarige econome gepresenteerd als een van de liberale Europese toppolitici voor de campagne voor de Europese verkiezingen eind mei.

Weinigen twijfelen er aan dat Vestager het politieke gewicht heeft om te concurreren met de Commissievoorzitterskandidaten Manfred Weber van de christendemocratische EVP en Frans Timmermans van de sociaal-democratische PES.

Ze is de afgelopen jaren uitgegroeid tot de powervrouw van Brussel. Op Mededinging is Vestager thuis. Voor haar geldt op Europese schaal wat in Den Haag opgaat voor ministers van Financiën: hoe strenger, hoe populairder bij het publiek.

Lees ook het profiel van EVP-topkandidaat Manfred Weber

Zo trad Vestager niet zoals haar voorganger Joaquín Almunia in overleg met Google over de dominante marktpositie van dat bedrijf, maar opende ze kort na haar aantreden verschillende onderzoeken. Het leidde tot boetes van 2,4 miljard euro (bevorderen Google Shopping in zoekresultaten) en 4,3 miljard (smarphoneproducenten verplichten Google apps te installeren op Android). Deze week volgt naar verwachting haar beslissing in een derde zaak tegen Google, over advertenties.

Ook opvallend: Vestager rekende het tot haar taak op te treden tegen lidstaten die multinationals lokken met belastingvoordelen. Apple in Ierland. Starbucks in Nederland. Amazon en Fiat in Luxemburg.

Het deed haar allemaal geen pijn. Vorige maand kwam ze in een Europees opinieonderzoek als enige van de 28 Commissieleden uit op een approval rate van (iets) meer dan 50 procent. Ze is populairder dan Juncker en Timmermans, de nummers 1 en 2 van de Commissie. Het Brusselse medium Euractiv, dat het onderzoek liet uitvoeren, concludeerde: Vestager is favoriet om Juncker op te volgen.

Media appeal

Maar Vestager hapte niet. Ze zegt alleen dat zij graag verder wil als eurocommissaris. Met dezelfde portefeuille liefst, al is dat hoogst ongebruikelijk. En dan legt ze uit dat ze „ergens middenin” zit. Om vervolgens te beginnen over de gevolgen van digitalisering voor het mededingingsbeleid. Van landbouw tot autoindustrie, van klantenservice in het warenhuis tot de gezondheidszorg: alles krijgt „een datakant”. Zij is druk bezig Europa daarop voor te bereiden.

Het is geen kwestie van (valse) bescheidenheid. Vestager twijfelt niet aan haar vermogens, zeggen mensen die haar goed kennen. Sommigen noemen haar ‘de koningin’. Geen eurocommissaris heeft zo’n media appeal als zij. Ze speelt ermee. Maakt foto’s van journalisten bij persconferenties. Toont in haar werkkamer foto’s van familie en vrienden, Deense kunst. Het boek op tafel waarin ze leest – The Age of Surveillance Capitalism van Shoshana Zuboff, nu.

Maar binnen de Commissie wekt ze soms afgunst. Toen ze de afgelopen maanden onder druk van Franse en Duitse ministers kwam om in te stemmen met een fusie tussen de treinafdelingen van het Duitse Siemens en het Franse Alstom, noemde een collega-Commissaris dit vilein „de bruidsschat die ze kennelijk moet meebrengen voor een nieuwe toppost”. Ze gold lang als de favoriet van president Macron om de nieuwe Europese Commissie te leiden.

Vestager boog niet en verbood de fusie. In kringen rond Macron wordt nu gemopperd over Vestager. „Sommige liberalen zijn wel heel liberaal”, merkte een adviseur op.

Vestager opereerde heel direct. Ze legde uit wat er mis was met het Frans-Duitse argument dat de fusieplannen een Europees antwoord op Chinese concurrentie waren. Klopt niet bij deze treinbouwers, volgens Vestager. En ze zei dat het Europese antwoord op China niet ligt in sleutelen aan mededingingsbeleid dat juist consumenten ten goede komt.

Doe liever iets aan het Europese industriebeleid, betoogde ze. Bevorder Europese innovatie, maak dat techstartups in de EU kunnen doorgroeien in plaats van te worden opgekocht door Amerikaanse of Chinese bedrijven. En versterk de Europese data-economie: niet staatsgeleid zoals in China, niet alleen via markt zoals in de VS – maar met regels die de rechten van burgers beschermen. „Het zijn onze data.”

Het is vintage Vestager: wat begon als een lastig fusiegevecht, probeerde ze om te buigen in een eigen liberaal offensief. In Brussel, Berlijn en Parijs hield ze speeches. Vorige week lunchte ze met alle ambassadeurs van de EU-lidstaten. „Dat doet niet elke eurocommissaris”, zegt een van hen. Zijn interpretatie: Vestager is op campagne.

Maar waarvoor?

Draagvlak nodig

Meestal sturen Deense premiers een kandidaat uit eigen partij naar de Commissie. Maar Vestager werd in 2014 voorgedragen door de sociaal-democratische premier Helle Thorning-Schmidt, terwijl ze vicepremier was van de junior coalitiepartner, het sociaal-liberale Radikale Venstre.

Lukt zoiets een tweede keer? De huidige premier is Lars Løkke Rasmussen, van het conservatief-liberale Venstre. In oktober waarschuwde Vestager al dat de kans klein is dat hij haar voordraagt. Haar eigen partij is ver teruggezakt in de oppositie.

Om hem te overtuigen, zet ze niet in op het Commissievoorzitterschap. Voor deze topbaan is draagvlak nodig in het Europees Parlement. Daar zijn de Europese liberalen, verenigd in ALDE, na de verkiezingen in mei mogelijk pas de vierde partij. Na een alliantie met La République en Marche, van Macron, misschien de derde partij. Niet groot genoeg.

De liberalen maken meer kans op een Europese topbaan waar alleen de regeringsleiders over beslissen: binnen de Europese Raad staan ze sterker. De opvolger van Donald Tusk bijvoorbeeld, als president van de Europese Raad. Maar dat vraagt weer een liberaal met premierservaring. Een Rutte, als hij zou willen. Of Xavier Bettel, de Luxemburgse premier. Generatiegenoten van haar. Vestager was op haar 29ste voor het eerst minister, van Onderwijs. Maar premier was ze nooit – ze stond alleen model voor een premier, Birgitte Nyborg in de tv-serie Borgen.

Maar je weet natuurlijk niet hoe het verder loopt. Die opgestoken vinger kan in elk kantoor op tafel.

Correctie (19 maart 2019): In een eerdere versie stond de voornaam van de Deense ex-premier Helle Thorning-Schmidt gespeld als Hele. Dat is hierboven aangepast.