Australië wist dat dit eraan zat te komen

De dader van de aanslagen in Christchurch werd volwassen in een Australië dat worstelt met een sterke maatschappelijke stroming van racisme en xenofobie.

De Australische senator Fraser Anning verlaat maandag een persconferentie. Anning kreeg veel kritiek op anti-immigratiestandpunten die hij deelde na de aanslagen in het Nieuw-Zeelandse Christchurch.
De Australische senator Fraser Anning verlaat maandag een persconferentie. Anning kreeg veel kritiek op anti-immigratiestandpunten die hij deelde na de aanslagen in het Nieuw-Zeelandse Christchurch. Foto Dan Peled/EPA

De vlag op de Harbour Bridge van Sydney hangt halfstok. Het varenblad, symbool van Nieuw-Zeeland, is geprojecteerd op de witte vleugels van het beroemde Opera House.

Ook Australië is in rouw gedompeld. In de nasleep van de terroristische aanslag in Nieuw-Zeeland die 50 levens heeft gekost, moeten Australiërs onder ogen zien dat de dader uit hún land komt. De aanslag vestigt volle aandacht op een onaangenaam aspect van hun geschiedenis en samenleving: de nauw verhulde stroom van extreem-rechts sentiment, gericht tegen immigranten en minderheden.

Sinds helder werd dat de 28-jarige Brenton Tarrant alleen handelde, probeert men te achterhalen hoe hij zo heeft kunnen radicaliseren. Hij typeert zich in de tekst die hij vóór zijn daad publiceerde als „een gewone blanke man, geboren in een Australisch arbeidersgezin”. Hij blijkt afkomstig uit Grafton, een stadje ruim 600 kilometer ten noorden van Sydney, dat tot vrijdag vooral bekend was om een jaarlijks festival ter ere van de paarse bloesem van de jacarandaboom. Tarrant groeide er op als zoon van een onderwijzer en werkte er als fitness-instructeur. Dat een van hun stadgenoten een terrorist zou blijken, zag niemand in Grafton aankomen.

Toch kwamen de aanslagen niet voor iedereen als een verrassing. De in Australië bekende tv-presentator Waleed Aly verwoordde al enige uren na de aanslag de gedachten van veel moslims in het land. „Ik ben bang, het is overweldigend en ik voel me hopeloos, maar het zou een leugen zijn als ik zou zeggen dat ik geschokt ben. Dat is niet zo. Als we eerlijk zijn, wisten we allemaal dat dit eraan zat te komen.”

De dader van de aanslagen in Christchurch zette in een manifest zijn angst voor een ‘witte genocide’ uiteen

Rauw ei

Aly reageerde onder meer op een tweet van senator Fraser Anning, die een paar uur na de aanslag de oorzaak van het bloedbad bij de toegenomen immigratie van moslims legde. Zaterdag werd Anning in Melbourne opgewacht door demonstranten; een van hen sloeg een rauw ei stuk tegen zijn hoofd. Anning haalde uit naar de jongen en sloeg hem op zijn hoofd. De Australische premier, Scott Morrison, schaarde zich impliciet achter de zeventienjarige dader, die via internet razendsnel bekend werd als egg boy door te zeggen dat de „volledige kracht van de wet”, op Anning van toepassing moet zijn.

Anning is een van de meest uitgesproken politici uit de extreem-rechtse hoek. Hij kwam in 2016 als senator voor de rechts-populistische partij One Nation in het parlement, en wekte veel verontwaardiging met zijn maiden-speech, een pleidooi voor een referendum over een verbod op moslim-immigranten, waarbij hij de woorden final solution in de mond nam die associaties oproepen met nazisme. Hij is onafhankelijk lid van het Congres sinds hij vertrok uit One Nation, dat tegenwoordig twee zetels heeft.

Beelden van de 17-jarige ‘egg boy’:

Hoewel Anning en One Nation in de marges van de Australische politiek bewegen, hebben ze volgens wetenschappers sterk bijgedragen aan de normalisering van anti-immigratieretoriek en islamofobie in de samenleving.

Dat sentiment is niet van vandaag of gisteren. „Iedere 28-jarige in Australië is opgegroeid in een tijdperk waarin racisme, xenofobie en vijandschap jegens vooral moslims snel opkwamen in de publieke cultuur van dit land”, schreef de Australische schrijver en columnist Jason Wilson dit weekend in The Guardian.

Terrorisme-expert Kristy Campion van de Universiteit van New South Wales wijst erop dat racistisch beleid fundamenteel is voor de Australische politiek. „Het is er altijd al geweest. Het wordt alleen niet vaak toegegeven”, zegt ze aan de telefoon.

Campion doelt op het White Australia-overheidsbeleid, dat er vanaf het begin van de twintigste eeuw tot in de jaren zeventig op was gericht Australië zo wit en Brits mogelijk te houden. Immigratie vanuit landen met andere culturen werd actief tegengewerkt. Dit heeft tot de dag van vandaag invloed op het politieke debat en de politieke cultuur van het land. Hoewel moslims minder dan 3 procent uitmaken van de Australische bevolking, is de angst voor hen een steeds terugkerend onderwerp in de nationale politiek.

Australië heeft strenge immigratieregels. En hoewel de regering vasthoudt aan het beleid dat vluchtelingen die per boot naar Australië proberen te komen zich nooit mogen vestigen in het land, wordt in het politieke debat en in conservatieve media de angst gewekt dat onder hen potentiële terroristen zijn die proberen illegaal het land binnen te komen. De Australische raad voor de media ontving vorig jaar verschillende klachten toen de conservatieve columnist Andrew Bolt, wiens werk wordt gepubliceerd in de invloedrijke tabloids van Rupert Murdochs News Corp, onder de kop „buitenlandse invasie” schreef dat een „vloedgolf” van immigranten „onze cultuur veranderen”.

Vorig jaar scheelde het maar weinig of de Australische senaat had een motie van Pauline Hanson aangenomen die als strekking had de „afschuwelijke opkomst van anti-wit-racisme en aanvallen op de westerse beschaving” te veroordelen. Ook de uit kringen van white supremacists afkomstige slogan „het is oké om wit te zijn” was in die motie opgenomen. In 2017 zorgde Hanson voor ophef toen ze gehuld in een boerka in het Congres verscheen, om haar motie voor een boerkaverbod kracht bij te zetten.

De dader van de aanslagen in Christchurch was ook actief op internet. Hij was zelfs verslaggever van zijn eigen terreurdaad

Overal te vinden

Het openlijke wit-nationalisme in een deel van de samenleving maakt Australië aantrekkelijk voor geestverwanten. Zondag ontzegde de Australische regering de Britse alt-right provocateur Milo Yiannopoulos de toegang tot het land, omdat hij de Islam „barbaars” had genoemd na de aanslagen in Christchurch. Eerder werd de Britse extreem-rechtse activist Tommy Robinson, evenals de Canadees Gavin McInness van de aan de alt right verwante ‘Proud Boys’. De drie wilden een tournee langs Australische steden maken.

Lector terrorismestudies Kristy Campion zegt dat het verharde politieke debat een vruchtbare bodem is voor allerlei extreemrechtse subculturen. „Ze denken dat het systeem hen bewust tegenwerkt, dat hun manier van leven wordt bedreigd. En ze zijn op zoek naar iets of iemand om de schuld te geven.” Daarnaast is het dankzij het internet eenvoudig om gelijkgestemden te vinden in hun extreme ideeën. „Ze hoeven niet eens naar het dark web. Deze extreem-rechtse groepen zijn overal te vinden.”

De Australische premier Scott Morrison heeft de aanslag sterk veroordeeld. Zondag riep de premier het land op tribalisme en „de redenering dat de een zijn winst de ander zijn verlies is” te verwerpen.

Volgens critici had de conservatieve regering-Morrison evenwel al veel eerder en feller rechts-radicale uitspraken als die van Anning moeten afkeuren. „Als politici dit soort haatdragende leuzen kunnen verkondigen zonder ter verantwoording geroepen te worden, geeft dat stilzwijgende goedkeuring voor een bepaalde ideologie. Politici moeten zeer voorzichtig zijn met wat ze zeggen”, zegt Campion.

De monoloog van presentator Waleed Aly: