Vooral ouderen vaker gedwongen opgenomen

Psychiatrie Het aantal ouderen met een gedwongen opname stijgt. Dat komt doordat zij langer thuis wonen, maar ook door falende zorg.

Een gang in een psychiatrische kliniek in Rotterdam
Een gang in een psychiatrische kliniek in Rotterdam Foto Roel Visser/ANP

Ze lijden aan dementie of hebben psychiatrische problemen en vormen daardoor een gevaar voor anderen of zichzelf. Mantelzorgers kunnen hen niet helpen, waardoor ze – al dan niet tegen hun wil – worden opgenomen in een instelling.

De afgelopen vijf jaar is het aantal gedwongen opnames onder zestig- tot tachtigjarigen met bijna een kwart toegenomen, van 3.996 naar 4.946. Bij 80-plussers is in diezelfde periode sprake van bijna 40 procent stijging: van 1.565 naar 2.189. Dit blijkt uit cijfers van de Raad voor de Rechtspraak opgevraagd door NRC.

Een dwangopname biedt de mogelijkheid iemand tegen zijn wil op te nemen, maar voor bijvoorbeeld behandeling met medicatie is instemming van de patiënt nodig. Voor opnames zonder spoed geeft de rechter na beoordeling van een onafhankelijke psychiater een machtiging. Bij acuut gevaar, bijvoorbeeld verhoogde kans op zelfmoord, wordt de spoedmaatregel – een inbewaringstelling (IBS) genoemd – opgelegd. Hiervoor is toestemming nodig van de burgemeester en de maatregel duurt maximaal drie weken.

Toename onder ouderen en jongeren

Veel verpleeghuizen gesloten

De stijging heeft verschillende oorzaken. Sinds 2014 zijn honderden verzorgings- en verpleeghuizen gesloten. Ouderen met psychiatrische problemen en dementie wonen daardoor langer thuis terwijl dat soms heel moeizaam gaat, zegt Niels Mulder, bijzonder hoogleraar openbare en geestelijke gezondheidszorg in Rotterdam en psychiater bij Parnassiagroep. Mantelzorgers doen hun uiterste best, maar kunnen volgens hem niet dezelfde zorg bieden als in een verpleeghuis.

De grote vraag: wanneer plaats je iemand tegen zijn wil uit huis? Tegenwoordig gebeurt dat als het echt niet meer gaat, zegt Mulder. „Als ouderen te vaak op straat verdwalen of als er risico is dat iemand het gas aan laat staan wordt om dwangopname gevraagd.” De aanvraag komt meestal via de huisarts, politie, familie, of uit de zorg.

Probleem in psychiatrische zorg

De psychiatrische zorg is volgens Richard Oude Voshaar, hoogleraar ouderenpsychiatrie bij het Universitair Medisch Centrum Groningen, te veel gericht op jongvolwassenen, omdat zij een groter deel van het patiëntenbestand bestrijken. Door extra te investeren in behandelaren die gespecialiseerd zijn in ouderenproblematiek voorkom je dwangopnames, volgens de hoogleraar. De verkorte opnameduur zorgt er daarnaast voor dat psychiatrisch patiënten naar huis worden gestuurd terwijl ze daar nog niet klaar voor zijn. En door de vergrijzing van de samenleving loopt het aantal dwangopnames mogelijk op.

Volgens MIND Landelijk Platform Psychische Gezondheid is de toename van het aantal dwangopnames onder ouderen en jongeren een gevolg van falende zorg. Dit geldt vooral patiënten met complexe psychiatrische problematiek. Zij zoeken maanden, soms jaren, naar de juiste hulp, tot het escaleert. Een dwangopname is vaak het laatste redmiddel: „het is traumatisch als je door de politie of Psycholance wordt meegenomen”.

De helft van de personen die te maken krijgen met dwangopname vindt dit achteraf gerechtvaardigd blijkt uit onderzoek, zegt psychiater Niels Mulder. Hij vindt dwangopnames in de meeste gevallen geoorloofd maar dan wel als laatste redmiddel. „Veel patiënten blijken te verbeteren.”

Als een psychiatrisch patiënt de eerste dwangopname achter zijn naam heeft staan, is de kans groot dat die bij een volgend bezoek van de psychiater opnieuw wordt opgelegd, blijkt uit onderzoek. Mulder erkent dit: „Een dwangopname voorspelt vaak een dwangopname”.

Het afgelopen jaar zijn in totaal ruim 27.000 dwangopnames opgelegd, een lichte stijging ten opzichte van 2017. Een derde bestaat uit spoedopnames. In de meeste leeftijdscategorieën schommelt de laatste jaren het aantal opnames met dwang, maar onder ouderen is juist een duidelijke stijging te zien. Het aandeel zestigplussers loopt langzaam op en beslaat in 2018 meer dan een kwart van het totaal.

Vanaf 1 januari 2020 gaat de Wet verplichte ggz in, daarmee hoopt het kabinet onder meer het aantal gedwongen opnames in psychiatrische instellingen terug te dringen. Patiënten krijgen meer inspraak in hun behandeling en naasten worden nauwer betrokken. Daarnaast kunnen psychiatrisch patiënten in het vervolg gedwongen thuis worden behandeld, bijvoorbeeld door dagelijks te controleren of zij hun medicatie innemen.