Kat-en-muisspel om gruwelbeelden

Aanslagen Christchurch Anonieme gebruikers deelden zondag links naar beelden van de aanslag in Christchurch: extremisten én verdedigers van internetvrijheid.

16 maart, Christchurch: een politieagent houdt na de aanslag de wacht voor de Al Noor-moskee.
16 maart, Christchurch: een politieagent houdt na de aanslag de wacht voor de Al Noor-moskee. Foto Michael Bradley/AFP

Terwijl grote techbedrijven dit weekend alle zeilen bijzetten om beelden van de terreurdaad in Christchurch van hun internetplatforms te verwijderen, zien subculturen in de marges van het internet het juist als hun taak om de propaganda van de 28-jarige dader beschikbaar te houden.

Het resultaat is een kat-en-muisspel tussen gebruikers die de propaganda van de dader delen en de platforms waarop de materialen gedeeld worden: zodra de bestanden weer ergens online staan, grijpen de meeste sites in.

Bandbreedte is echter goedkoop en niet iedere site heeft dezelfde middelen – of standaarden – als de grote techbedrijven om het verspreiden van zulke video’s tegen te gaan. YouTube en Facebook hebben naast geavanceerde computeralgoritmen ook nog batterijen menselijke moderatoren in dienst.

Brenton Tarrant, de naam die de 28-jarige dader op sociale media gebruikte, zond zijn terreurdaad afgelopen vrijdag live uit via Facebook. De video was een half uur beschikbaar, voor het bedrijf ingreep. Facebook zegt in de uren na de aanslag anderhalf miljoen kopieën van de video te hebben geweerd. Het bedrijf verwijdert ook „lof en steun” voor Tarrant en zijn terreurdaad.

Ander sentiment

Hoe anders is het sentiment op 8chan, het ‘imageboard’ waar Tarrant het bloedbad enkele minuten van tevoren aankondigde. Anonieme gebruikers – er is geen account nodig om te posten – deelden zondag links naar webpagina’s waar Tarrants video en zijn 74-pagina’s tellende manifest nog te downloaden zijn.

8chan, dat zichzelf „het donkerste hoekje van het internet” noemt, profileert zich graag als een vrijplaats van het internet, waar écht alles gezegd mag worden. Dat lijkt een belangrijke reden voor sommige forumgangers om Tarrants materiaal te delen: vrijheid van meningsuiting op het internet is voor hen absoluut.

Voor sommigen is het een politieke missie. Een gebruiker roept op tot samizdat, het massaal kopiëren en verspreiden van gecensureerde documenten in sovjettijd. „Neem dit, kopieer het, plaats het door en deel het. Dit moet ver en breed verspreid worden.”

Lees ook: Reacties uit de Islamitische wereld: ‘De westerse hypocrisie moet stoppen

Lang niet alle 8chanbezoekers strijden tegen wat zij ervaren als censuur van overheden en grote socialemediabedrijven. Sommigen betuigen steun aan Tarrant, willen zoveel mogelijk kwetsen (trollen) of doen het voor de lol. Op 8chan worden ook bewerkingen van de terreurvideo gedeeld, montages vergezeld van geluidseffecten uit videospellen en opzwepende muziek. Ze fotoshoppen memes – herkenbare en makkelijk deelbare plaatjes – van de video en becommentariëren ieder detail van Tarrants terreurdaad.

De beheerders van 8chan lieten zaterdag weten te „reageren op verzoeken van politie” over „een recent incident waarbij een crimineel veel sites gebruikte om ruchtbaarheid te geven aan zijn misdaad”. 8chan houdt zich naar eigen zeggen altijd aan de wetten van de Verenigde Staten, waar hun servers staan.

Het is de vraag of zulke sites offline halen zin heeft. Een rechtszaak duurt lang en iedere 8chan-kloon die uiteindelijk uitgeschakeld wordt, kan ogenblikkelijk vervangen worden. De angst is ook dat hard optreden tegen zulke sites gebruikers helemaal ondergronds zal dwingen. Als deze gemeenschappen van het publieke internet verdwijnen, wordt controle nog lastiger.

Probleem van versleuteling

Gebruikers van 8chan kunnen bijvoorbeeld hun toevlucht nemen tot chatprogramma’s waarvan door versleuteling ook de aanbieders van de chatdienst zelf niet meer kúnnen weten wat besproken wordt. Optreden tegen video’s als die van Tarrant wordt dan veel moeilijker.

Lees ook: Besteedt de AIVD genoeg aandacht aan extreem-rechts?

Facebookdirecteur Mark Zuckerberg wil juist deze kant op, maakte hij begin deze maand bekend. Facebook gaat zich in de toekomst meer richten op „privé-interacties”. Zuckerberg pleitte in zijn toekomstvisie voor versleuteling „waardoor niemand – inclusief wijzelf – meer kan zien wat mensen delen op onze diensten.” Dat is niet zonder gevolgen voor het bestrijden van schadelijke berichten, erkende Zuckerberg. Facebook zal zoveel mogelijk optreden schreef de topman, „binnen de beperkingen van een versleutelde dienst”.

Hoe dat er concreet uit zal zien is nog niet bekend. Zuckerberg zei hierbij te willen leren van WhatsApp, in 2014 gekocht door Facebook en waar gesprekken sinds 2016 versleuteld zijn. Zondag konden de beelden van Tarrants terreurdaad nog steeds doorgestuurd worden via die berichtendienst, die niet reageerde op vragen van NRC.

Tegelijkertijd kan regulering van internet – door grote techbedrijven of overheden – grote gevolgen hebben voor ieder die veilig en vertrouwelijk wil communiceren en dat normaliter niet kan. Ingrijpen, zelfs als internet zich van zijn lelijkste kant laat zien, is nooit zonder gevolgen.