Opinie

Ombudsman treft het OM in de kern – en hard

De Rechtsstaat

De Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen heeft sinds zijn aantreden in 2015 nog weinig echte rimpels in de Haagse vijver gemaakt. Maar deze week was het raak. Het Openbaar Ministerie krijgt in de zaak van de in Thailand veroordeelde wiethandelaar Van Laarhoven en zijn vrouw een aantal verwijten toegevoegd die niet zonder gevolgen kunnen blijven. Tenminste, dat denk ik.

Dat de Ombudsman de klacht gegrond verklaarde komt niet onverwacht. Van Laarhoven was op een dubieuze manier in handen van de Thaise justitie verzeild. Nederland had in 2012 een rechtshulpverzoek ingediend wegens ‘witwassen’, waar de Thaise justitie geen tijd of animo voor bleek te hebben. Waarna in een herinnering in 2014 de ware reden, namelijk drugsdelicten, werden genoemd. En de Thaise autoriteiten werd gevraagd om ook zélf een onderzoek te beginnen. Nu zitten man en vrouw vast voor 20 en 7 jaar. Een gevalletje strafrechtelijke outsourcing.

De reconstructie die Van Zutphen maakte en zijn conclusies, zijn echter met ‘beschadigend’ nog te zwak omschreven. De Ombudsman is gebonden aan een toetsingskader waarvan ‘zorgvuldig/onzorgvuldig’ de uitkomst moet zijn. Rapporten van de Ombudsman zijn dan ook in de juridische kwalificaties altijd nauwkeurig bemeten – vóór publicatie wordt daar vaak stevig over touw getrokken. Over deze kwestie is Van Zutphen echter snoeihard (gebleven).

Wat mij betreft is het ernstigste verwijt dat het OM zwart op wit een verdenking tegen de Thaise vrouw van Van Laarhoven heeft gefingeerd om de gewenste Thaise vervolging uit te lokken. Of zoals de verantwoordelijke hoofdofficier het de Ombudsman uitlegde: de Thaise autoriteiten „moest iets in handen worden gegeven om het onderzoek te starten”. Let wel, Nederland had geen bezwaren, verdenkingen of wat dan ook tegen haar. Zij is er door het OM ingeluisd om Bangkok in actie te laten schieten. Wetend dat Thailand in drugszaken draconische straffen kent en miserabele detentieomstandigheden. Wie doet zoiets? En waarom? En hoe noem je dat? Bedrog, chantage, vuil spel? Machtsmisbruik? Laat ik het daar maar ophouden – het gebruik van bevoegdheden voor andere doelen dan waarvoor ze zijn gegeven.

Van Zutphen is in zijn rapport hard. Hij noemt het verweer van de hoofdofficier dat het „nooit de bedoeling was geweest” om de Thaise autoriteiten tot een eigen vervolging te brengen „volstrekt ongeloofwaardig”. Anders gezegd: u liegt. Er was hier koud, berekenend opzet in het spel. Het verweer van het OM dat ze niet verantwoordelijk zijn en „buiten de beslissing staan” van de Thaise vervolging, is „niet aannemelijk”. Immers de officier vroeg tevoren nog even na of mogelijk de doodstraf geëist zou kunnen worden, zodat hij nog van zijn informele aangifte af kon zien. De Thaise vervolging zou immers mede op Nederlandse informatie berusten. Kennelijk ging een dodelijke injectie Den Haag toch te ver, maar is iemand jarenlang in een Thaise cel laten verkommeren wel acceptabel. Hoe dan ook, er werd een val opgezet, met een onwetende vrouw als aas. Alweer, wie doet zoiets?

Nu heb ik in het algemeen een hoge dunk van het Openbaar Ministerie. Ik meen dat er rechtsstatelijk wordt geopereerd. Hooguit heb ik in de rechtszaal wel eens de indruk dat de officier met een hamer naar een muis staat te zwaaien. De rechter zorgt dan voor balans, de advocaat voor tegenspraak. Maar hoe moet ik dit plaatsen? Een beroepsfout, uit frustratie over een moeizaam onderzoek? Van Zutphen heeft het over ondoordachte, niet goed voorbereide acties, over verlies aan regie, over onvermogen zich te verplaatsen in het ‘perspectief van de burgers’ in kwestie. Dat is nog empathisch meegedacht. Of lijkt dit op de zaak van de Transavia-vlieger Julio Poch die met dank aan het OM via Spanje naar Argentinië werd ‘weggetipt’, waar hij na acht jaar voorarrest onschuldig werd bevonden? Zien we hier een herhaling van de kwestie Ans Boersma, de Nederlandse correspondent die onlangs Turkije werd uitgezet nadat het Openbaar Ministerie naar haar had ‘geïnformeerd’?

Hoe dan ook, het idee dat het OM op dubieuze gronden burgers op de korrel neemt en ze „in handen geeft” van een buitenlandse overheid uit opsporingsopportunisme doet me rillen.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma