Dankzij Trump vloog Boeing in de VS nog even door

Relatie Trump en Boeing Het Amerikaanse luchtruim ging veel later dicht voor de 737 MAX-toestellen van het Amerikaanse Boeing. Speelden economische belangen hier een rol bij?

De neus van een Boeing 737 MAX.
De neus van een Boeing 737 MAX. Foto boven David Ryder/Bloomberg Foto onder Dimas Ardian/Bloomberg

Zo plotseling kwam het Amerikaanse besluit om vliegtuigen van Boeing van het type 737 MAX 8 en 9 aan de grond te houden, dat passagiers die op het punt stonden om op te stijgen, terug moesten keren naar de vertrekhal. Het decreet, in reactie op de vliegramp met een MAX 8 in Ethiopië, afgelopen zondag, kwam van het hoogste niveau: president Donald Trump.

„We waren onderweg naar Disney World en we stonden bij de startbaan toen de piloot ons informeerde dat het vliegtuig aan de grond moest blijven, op bevel van de president”, zei een passagier in Washington tegen een televisieverslaggever. Haar vlucht met een MAX 8 werd geannuleerd.

De besluitvorming rond dit Amerikaanse bevel heeft niet alleen bij vakantiegangers geleid tot verbijstering. Ook waarnemers van de luchtvaartsector in de Verenigde Staten hebben kritiek op de weifelende reactie van de autoriteiten op de problemen met het toestel, een bestseller van vliegtuigbouwer Boeing. Zij vragen zich af: stond angst voor financiële schade een kordater besluit in de weg?

„Ik denk dat economische overwegingen een grote rol hebben gespeeld”, zegt Arthur Rosenberg, een luchtvaartjurist bij de firma Soberman & Rosenberg in New York. „Het besluit om vliegtuigen aan de grond te houden heeft aanzienlijke financiële gevolgen voor Boeing. Het stelt Boeing bloot aan bewijs dat er iets mis was met het vliegtuig, met gevolgen voor de beoordeling van potentiële schadeclaims. Daar is veel geld mee gemoeid.”

Aanvankelijk zag de Federal Aviation Administration (FAA), de Amerikaanse luchtvaartautoriteit, geen reden om dit type vliegtuigen uit het luchtruim te weren. De organisatie, die normaal gesproken internationaal het voortouw neemt bij kwesties van veiligheid, is terughoudend met zo’n drastische maatregel, zonder concrete bevindingen van een mankement.

De FAA liep daarmee echter opvallend uit de pas met tientallen andere landen, waaronder Europese landen en China. Die sloten uit voorzorg wel hun luchtruim voor het toestel, in reactie op het tweede dodelijke ongeluk met een Boeing 737 MAX in vijf maanden: in oktober stortte een MAX 8 van het Indonesische Lion Air met 189 inzittenden kort na vertrek in de Javazee; de vlucht van Ethiopian Airlines met 157 mensen aan boord stortte kort na vertrek vanuit Addis Abeba neer.

Een telefoontje naar Trump

Bestuursvoorzitter Dennis Muilenburg van Boeing belde Trump dinsdag persoonlijk op om te pleiten tegen het aan de grond houden van de toestellen in de VS, meldt The New York Times. De oorzaak van de ramp in Ethiopië is nog niet vastgesteld; vermoedens dat de crash evenals die in Indonesië te maken heeft met software in de automatische besturing die de neus van het toestel ten onrechte naar beneden duwt, zijn speculatief. Over het algemeen is het toestel volgens Muilenburg veilig.

Een begrijpelijk telefoontje: voor Boeing, een vlaggenschip van de Amerikaanse industrie, is het succes van de 737 MAX 8 en 9 van groot belang. De vliegtuigbouwer, die sinds 2014 meer dan 370 van de toestellen heeft afgeleverd, produceert er 52 per maand nabij de noordwestelijke stad Seattle. Het bedrijf, een zwaargewicht van de Amerikaanse Dow Jones beursindex en een topexporteur met 153.000 werknemers wereldwijd, heeft orders voor zo’n 4.600 toestellen van luchtvaartmaatschappijen uit alle delen van de wereld. Orders voor de 737 MAX, die 80 procent van alle bestellingen op de rol van het bedrijf uitmaken, zijn goed voor zeven jaar werk. Een waarschuwing van de FAA dat het toestel niet veilig is om mee te vliegen is zeer schadelijk.

De onrust over de Boeing 737 MAX 8 raakt de vliegtuigbouwer in het hart. Lees ook: Boeing is plots in het defensief beland

Maar hoe gepast was het belletje? Volgens critici heeft Boeing een te nauwe band met de Amerikaanse autoriteiten, hun oordeel dreigt zo te worden beïnvloed. De handelwijze van de overheid ten aanzien van de Boeing 737 MAX „roept de vraag op of het besluit is genomen op basis van wat in het openbare belang is, of op basis van relaties en invloed”, zei Brendan Fischer van het Campaign Legal Center, een waakhond op het gebied van campagnefinanciering, tegen de website Quartz. Boeing heeft volgens hem „groot belang bij overheidsbeleid en contracten, en probeert op alle mogelijke manieren invloed uit te oefenen op regeringsfunctionarissen”.

Zo besteedt Boeing miljoenen dollars aan lobby-activiteiten in Washington: in 2018 ongeveer 15 miljoen. De vliegtuigbouwer was nauw betrokken bij de belastingverlaging die de Republikeinen eind 2017 doorvoerden en die het bedrijf dat jaar ruim 1 miljard dollar bespaarde. Boeing, maker van het presidentiële vliegtuig Air Force One en Trumps privéjet ‘Trump Force One’, doneerde 1 miljoen dollar aan de inauguratie van de president in 2017 (het bedrijf gaf hetzelfde bedrag aan Barack Obama in 2013).

Daarnaast zijn er persoonlijke banden tussen Boeing en de regering-Trump. Trump heeft Patrick Shanahan, een bestuurslid van de vliegtuigbouwer, benoemd tot onderminister van Defensie. Zijn voormalige ambassadeur bij de VN, Nikki Haley, treedt toe tot de raad van commissarissen bij Boeing.

De banden wekken volgens critici op zijn minst een schijn van belangenverstrengeling, nu Boeing probeert om de schade te beperken. De financiële schade kan volgens jurist Rosenberg in de miljarden lopen, afhankelijk van hoe lang de toestellen aan de grond moeten blijven. Tientallen luchtvaartmaatschappijen hebben vluchten geannuleerd en moeten hun passagiers compenseren. De kosten daarvan zullen ze verhalen op Boeing.

Toch vindt niet iedereen dat de FAA te traag op de kwestie heeft gereageerd. Volgens Peter Lemme, luchtvaartexpert en oud-werknemer van Boeing in Seattle, was het besluit om de toestellen aan de grond te houden juist overhaast. „Normaal gesproken wachten we op bewijs van een probleem voordat we een oordeel vellen”, zegt hij telefonisch. „Nu is er actie ondernomen op basis van een los verband en veronderstellingen.” De FAA had nog enkele dagen kunnen wachten, totdat de analyse van de zwarte dozen van de vlucht van Ethiopian Airlines binnen zijn.

Volgens Lemme treft Boeing echter wel blaam: het bedrijf had veel sneller moeten handelen na de ramp met Lion Air in oktober, meent hij. Die ramp had volgens hem waarschijnlijk kunnen worden voorkomen als de piloten de stabilisator die de neus van het toestel telkens naar beneden drukte, simpelweg hadden uitgeschakeld in plaats van er tegen te vechten. De FAA gaf na de vliegramp een waarschuwing uit over het potentiële probleem, en hoe piloten er op moeten reageren. Lemme kan zich niet voorstellen dat de piloten van Ethiopian niet van die instructie op de hoogte waren.

Boeing had na die waarschuwing de software van het toestel met spoed moeten aanpassen om ervoor te zorgen dat het probleem zich nooit opnieuw zou voordoen. Maar omdat het probleem zo simpel op te lossen was, en piloten daarover waren geïnformeerd, lijkt het bedrijf te hebben geoordeeld dat het risico was afgedekt. „Het is tragisch dat Boeing de situatie niet agressiever heeft aangepakt, en snel een software-update heeft doorgevoerd”, zegt Lemme. „Als dat wel was gedaan voor de ramp met Ethiopian, dan zaten we nu niet met de vraag of het om hetzelfde probleem gaat.”

Als oud-werknemer van Boeing zegt Lemme dat werknemers zich de situatie aantrekken. „Als een vliegtuig neerstort, vat je dat persoonlijk op.” Maar hij verwacht dat het bedrijf de crisis zal doorstaan. „Toestellen gaan straks de lucht weer in, met het vertrouwen dat het probleem is verholpen.” Lemme verwijst naar de 787 Dreamliner van Boeing, die in de beginfase ook problemen had. Niemand denkt daar meer aan. „Met het verschil dat met de 787 niemand is omgekomen, nu meer dan 300. Die erfenis kan niet worden afgeschud. Het zal voor altijd een vlek blijven op de 737.”