De dader was verslaggever van zijn eigen terreurdaad

Aanslag Christchurch De man die 49 mensen doodde in een moskee in Christchurch, deelde zijn plan in de dagen ervoor op sociale media.

De verslagenheid na de aanslagen is groot bij deze mannen buiten de Al-Noor-moskee.
De verslagenheid na de aanslagen is groot bij deze mannen buiten de Al-Noor-moskee. Foto Martin Hunter/EPA

Hij heeft zijn ideeën „natuurlijk” van het internet. „De waarheid zul je nergens anders vinden”, schrijft de Australiër die vrijdag minstens 49 moskeegangers doodschoot in Nieuw-Zeeland, in het manifest waarin hij tekst en uitleg geeft bij zijn daad. De ‘omvormingstheorieën’ die hij aanhangt, gebaseerd op de angst dat witte mensen worden vervangen door niet-witten, zijn nu eenmaal vooral daar te vinden, in de marges van het internet.

Internet was niet alleen zijn voedingsbodem, maar ook zijn uitlaatklep. Zijn activiteiten online, in de dagen voordat hij met een automatisch wapen de Al-Noor-moskee in Christchurch binnenging, wekken de indruk dat het internet meer zijn natuurlijke habitat was dan de echte wereld. De schutter, die zichzelf op sociale media identificeert als Brenton Tarrant, heeft zijn terreurdaden online zorgvuldig aangekondigd, van achtergronden voorzien, geprobeerd te legitimeren en live uitgezonden.

Tarrant gebruikte daarvoor Twitter, Facebook en het forum 8chan. Aan de hand van de berichten die hij hier plaatste rijst het beeld van een vastberaden dader, die niet alleen zijn aanval grondig doordacht heeft, maar ook de verslaggeving ervan probeert te regisseren.

Dinsdag 12 maart

Op het twitteraccount @brentontarrant, aangemaakt op 21 februari, verschijnen zeven foto’s van een automatisch geweer, magazijnen en een rugzak met een embleem van rechts-extremisten. Op de magazijnen zijn met witte letters referenties aan extreem-rechtse ideologieën geschreven. Er is geen begeleidende tekst. Het account heeft dan 38 volgers.

Tarrant publiceert die dag nog meer berichten op Twitter, waarvan de inhoud slechts deels is te achterhalen. Hij deelt onder andere een link naar de pagina met geboortecijfers uit het World Factbook van de CIA, een database met basisgegevens van alle landen. Ook deelt hij een tien jaar oud bericht over de relatie tussen religie, etniciteit en geboortecijfers in Ethiopië.

Woensdag 13 maart

Tarrant is deze dag alleen actief op Facebook. Hij post binnen een uur bijna vijftig alarmistische berichten over de plaats van witte mensen in de wereld. Hij verwijst onder meer naar een uitspraak van de in 2011 vermoorde Libische leider Gaddafi, die zegt dat hij de enige is die kan voorkomen dat Europa ‘overspoeld’ wordt door zwarte Afrikanen. Hij verwijst naar een bericht waarin wordt gesteld dat de bevolking van Letland gedwongen wordt het multiculturalisme te omarmen. En hij linkt een video van de door de Russische overheid gefinancierde website Russia Today, over een „menselijke vloedgolf” die Europa zal overspoelen.

Donderdag 14 maart

Tarrant verandert zijn profielafbeelding op Facebook. Onbekend is wat er stond, maar nu verschijnt een cartoon-achtige afbeelding van een man met cowboyhoed. De man heft een bierfles van het Australische merk Victoria Bitter.

Vrijdag 15 maart

13.26 uur lokale tijd: Tarrant deelt links naar een 74 pagina’s tellend manifest op zijn Twitteraccount. Daarin zet hij uiteen waarom hij de aanslagen gaat plegen: hij zegt zich Europeaan te voelen (Australië is volgens hem een Europese kolonie), met Europees bloed. Hij kan niet langer aanzien hoe het continent „wordt overgenomen” door niet-Europeanen. Europeanen moeten meer kinderen maken om tegenwicht te bieden tegen „de invasie”. Hij noemt de twee moskeën in de aankondiging niet, maar in het manifest wel. Hij heeft het document op vier verschillende platforms geupload, in de hoop dat het verspreid kan blijven worden, mocht één van de kopieën offline gehaald worden.

13.27 uur: Dezelfde links verschijnen ook op Tarrants Facebookaccount.

13.28 uur: Op 8chan zegt Tarrant dat het tijd is geworden voor een „post in het echte leven” - in plaats van alleen online. Hij kondigt een aanval aan tegen „de indringers” en zal die live op Facebook uitzenden. „Als jullie dit lezen ben ik waarschijnlijk begonnen met streamen.” Hij zegt te hopen dat de „goeie kerels” die blijkbaar zijn publiek zijn, zullen helpen de boodschap te verspreiden, „zoals ze gewend zijn te doen”. Zulke grootspraak komt vaker voor op deze fora. Bovendien zendt Tarrant uit via Facebook, waar 8chan-leden niet graag komen.

13.34 uur: Op Tarrants Facebookpagina verschijnt een livestream die gefilmd is met een draagbare camera die hij op zijn helm bevestigd heeft. De rechtstreekse uitzending duurt zeventien minuten. De eerste minuten is alleen het interieur van de auto te zien. Naast hem liggen drie wapens. Ook de met teksten beschreven magazijnen die eerder op Twitter waren gezet, komen in beeld.

Na een halve minuut spreekt hij zijn publiek toe: „Vergeet niet je te abonneren op PewDiePie”, een verwijzing naar het YouTube-kanaal van Felix Kjellberg, de persoon met wereldwijd de meeste volgers. Kjellberg ziet zich enkele uren later gedwongen hier afstand van te nemen met een tweet naar zijn zeventien miljoen volgers: gratis aandacht voor Tarrant.

Zes minuten later stopt hij bij de moskee, haalt een extra wapen uit de achterbak, loopt de moskee binnen en schiet iedereen neer die hij ziet. Moskeegangers stuiven uiteen en vluchten zijvertrekken in. Als hij in de centrale gebedsruimte zijn wapens heeft leeggeschoten, haalt hij een nieuw wapen uit de auto.

Vier minuten daarna vertrekt hij naar de volgende moskee. Onderweg schiet hij vanuit de auto voorbijgangers neer. Dan stopt de livestream. Onbekend is waarom. Er kijken dan tien mensen. Op 8chan is de verbazing compleet: „Dit gebeurt echt”, schrijft een gebruiker. „Verwijder deze post of dit zal het einde zijn van 8chan.”

Vijf minuten na de uitzending verwijdert Facebook de link naar de livestream. Bijna een uur later haalt Facebook daar ook het manifest weg. Kort daarna verdwijnt zijn hele account, daarna zijn bericht op 8chan en weer twintig minuten later wordt ook zijn Twitteraccount geschrapt.

Het kwaad is dan al geschied. „Waar kan ik de video delen?” vraagt een 8chan-gebruiker opgewonden in hoofdletters. „Stream bewaard”, zegt een ander. Ook het manifest blijkt voor verwijdering meermaals gedownload te zijn en opnieuw gedeeld. Tarrants ideeën en de beelden van zijn terreurdaden circuleren nog over het internet en zijn eenvoudig te vinden.

Correctie: in een eerdere versie van dit verhaal stond boven de omschrijving van de dag van de aanslag een verkeerde datum. Er stond woensdag 13 maart, de aanslag gebeurde echter op vrijdag 15 maart. Dit is aangepast.