Stresskippen in een volle trein of file

Forenzen Wat is het verband tussen forenzen en fysieke en mentale gezondheid? Het RIVM deed een verkennend onderzoek. Forens en redacteur Anne Corré weet: het is soms doodvermoeiend.

Foto’s Anne Corré
Foto’s Anne Corré

Het moet ergens tussen Hoofddorp en een willekeurige bloemenkas geweest zijn dat ik er voor het eerst geen zin meer in had. Het was warm, de handtas van de vrouw in het gangpad bonkte zachtjes tegen mijn schouder. Vlak voor mij converseerden twee mensen in het Chinees – niets zo vervelend als een gesprek dat je niet kunt afluisteren.

Nu precies een jaar forens ik drie dagen in de week, met de trein, tussen Amsterdam en Rotterdam. Van collega’s kreeg ik aanvankelijk bemoedigende woorden: eindelijk eens écht de tijd de krant te lezen, om na een lange werkdag het hoofd leeg te maken. Gaandeweg kwamen daar de minder leuke verhalen bij: het was soms doodvermoeiend, dat forenzen.

De eerste keer dat ik vloekend de redactie op liep, mailde een collega me begripvol het geld-terug-bij-vertraging-formulier van de NS: „Je moet die lui helemaal leegtrekken, dat helpt.”

Blij verrast was ik dan ook toen de Nederlandse Spoorwegen, op de eerste dag van deze maand, een proef met hogere tarieven in de spits aankondigden. De hoop was dat reizigers de spits op die manier vaker mijden, zodat „treinen niet meer uitpuilen”. Maar het was vooral die ene zin die intrigeerde: de NS verwacht dat er in 2022 zó veel treinreizigers zijn, dat „de gezondheid van reizigers erdoor in gevaar komt”.

Gaf de NS hier nou toe dat een dagelijkse confrontatie met net iets te veel medemensen werkelijk voor niemand goed is? Doelden ze op het fysieke ongemak van veertig minuten staan in een gangpad, of, met een beetje pech: op een ’s winters te koud en zomers loeiheet balkon (treinreizigersjargon voor het halletje)? Ging dit over de ondraaglijke stress die de concurrentiestrijd om een zitplaats met zich meebrengt? Voordringen, ellebogen, stiekem tussen de rij doorglippen via de ingang van de eerste klas, een exacte berekening van de minst drukke wagon – het vergt allemaal energie.

Een woordvoerder van de NS laat weten dat het gelúkkig nog niet zover is, maar dat als de trein veel drukker wordt „reizigers – eventueel met een dikke jas aan – tegen elkaar aan moeten kruipen op het balkon”, en dat het dan niet ondenkbaar is dat „reizigers die hier gevoelig voor zijn duizelig worden of zelfs flauwvallen”. Dat willen ze voorkomen.

Angst en stress

„Zo bezien is het eigenlijk gek dat de relatie tussen forenzen en ons welbevinden in Nederland nooit is onderzocht”, zegt Frank den Hertog, onderzoeker bij het Rijksinstituut voor Gezondheid en Milieu (RIVM). In het buitenland gebeurde dat de afgelopen tien, vijftien jaar wel – zij het mondjesmaat. Het onderzoeksveld is relatief nieuw en vervolgonderzoek komt pas sinds kort op gang.

Eind vorig jaar deed het RIVM, in opdracht van NS Zakelijk, een verkennende literatuurstudie naar het wetenschappelijke onderzoek dát er is, en een verband legt tussen forenzen en onder andere fysieke en mentale gezondheid. Het instituut maakte daarbij een vergelijking tussen automobilisten en treinreizigers. Officieel horen ook fietsers, wandelaars en bus- of tramreizigers bij de groep forenzen, waarmee in de wetenschappelijke literatuur over het algemeen alle verkeer van en naar het werk wordt bedoeld.

Voor de NS waren de resultaten van die studie niet alleen maar positief: forenzen scoren op allerlei vlakken slechter dan niet-forenzen. Zo is een langere reistijd gerelateerd aan meer stress, een slechtere slaap, een slechtere gezondheid en meer ontevredenheid over het leven. Daarbij geldt dat automobilisten iets méér stress ervaren dan treinreizigers. Die laatsten zijn bovendien tevredener over hun gezondheid, maar hebben dan weer vaker last van angstklachten.

Drukte, vertraging, asociaal gedrag, temperatuur, het gevoel geen controle te hebben en de onvoorspelbaarheid van de reis zijn de grootste stressfactoren voor treinreizigers, vond het RIVM. Al is dat alles bij elkaar nog minder stressvol dan in de file staan. Bovendien zorgt het feit dat je in de trein ook andere dingen kunt doen – een boek lezen, de werkdag voorbereiden – voor een groter welbevinden.

Voor alle forenzen geldt dat hoe langer de reis duurt, des te minder tevreden ze zijn met hun leven. En het mag niemand verbazen dat fietsers van dit alles het minst last hebben: zij voelen zich gezonder en gelukkiger. Door de lichaamsbeweging die ze krijgen, maar óók vanwege een gevoel van autonomie en zeggenschap op de fiets.

Nu geef ik onmiddellijk toe dat de gemiddelde fietstocht die ik voorheen maakte, als notoire te-laatkomer, ook bepaald geen oefening in geduld was. Laat staan goed voor mijn hart. Maar er was in ieder geval dat fijne gevoel van controle: als ik harder trap en het rode stoplicht omzeil, kom ik eerder op mijn bestemming aan.

Inmiddels is het geld-terug-bij-vertragingformulier ook mijn baken. De enige vorm van controle die ik nog heb, ter compensatie van de machteloosheid en het vergeefse jezelf moed inpraten tijdens het stilstaan in een weiland.

Uitzicht

Toch plaatst Den Hertog wel een kanttekening bij de resultaten. Er is, zoals gezegd, in Nederland bijna geen onderzoek gedaan naar dit fenomeen. Het RIVM kwam daarom uit op onderzoeken uit met name Groot-Brittannië, Australië en de Verenigde Staten, maar bijvoorbeeld ook uit Zuid-Korea en Japan. Dat doet weinig af aan de resultaten: in al die landen waren stress en forenzen gerelateerd aan elkaar. „Maar daarmee kun je eigenlijk niets hard maken over de Nederlandse context”, zegt Den Hertog.

Is die dan zo uniek? Ja, stiekem wel. „Onze infrastructuur voor fietsers is bijvoorbeeld heel goed. En dat hangt weer nauw samen met het treinverkeer.” Kort door de bocht: hoe simpeler en sneller we naar een station kunnen lopen of fietsen, des te vaker we de auto zullen laten staan en kiezen voor de trein. Dat levert weer meer lichaamsbeweging op, en daarvan weten we dat we er gezonder en gelukkiger van worden. Den Hertog: „Ik durf daarom best te stellen dat de gezondheidseffecten in Nederland nog sterker in het voordeel van treinreizigers zullen uitvallen dan in andere landen. Juist omdat wij die treinreis zo vaak met een redelijk intensieve vorm van lichaamsbeweging combineren.”

Al bleken Zuid-Zweedse autoforenzen in een onderzoek van de Universiteit van Lund (2011) dan weer voordeel te halen uit hun relatief lange rit. Het uitzicht op het Zweedse landschap werkte rustgevend. „En dat kun je over een reis door de Randstad vrees ik niet zeggen”, aldus Den Hertog.

Sluitende theorieën

Bert van Wee, hoogleraar transportbeleid aan de Technische Universiteit Delft, plaatst nog een kanttekening bij het wetenschappelijk onderzoek dat er is. „Omdat het onderzoeksveld pas een jaar of tien oud is, werden metingen vaak maar op één moment gedaan.” Dat maakt het lastig iets over oorzaak en gevolg te zeggen. Zijn mensen bijvoorbeeld zo gezond omdat ze elke dag fietsen, of maken ze de keuze voor de fiets omdat dat beter in hun gezonde levensstijl past? En zijn angstklachten bij treinreizigers het gevolg van controleverlies, of kiezen relatief angstige mensen vaker voor de trein, omdat autorijden in de spits ze al helemáál een vreselijke aangelegenheid lijkt?

Toch durft ook Van Wee wel te stellen dat fietsende forenzen een stuk blijer zullen zijn dan mensen die elke dag in een auto of trein stappen. Daar zijn nu eenmaal een hoop sluitende theorieën voor te verzinnen. En daar zou hij als beleidsmaker ook best beleid op durven voeren.

Maar dan moet dat fietsen qua afstand natuurlijk wel mogelijk zijn.

Lees ook de column van Ben Tiggelaar over forenzen: zo maak je de reis iets aangenamer.

Droomcarrière

Mijn eigen verhuizing van Amsterdam naar Rotterdam had alles te maken met een Rotterdamse liefde en een vreselijke hoofdstedelijke woningmarkt. In Rotterdam stond een mooie, goedkopere woning – ik kon er zo in.

Dat het werk niet meteen mee verhuisde, daar was niets aan te doen. Maar echt helpen doet het vanzelfsprekend niet, weten hoe het was om náást de redactie te wonen.

Van Wee vergelijkt mijn sores met geluidsoverlast in de omgeving van een vliegveld: een werknemer uit de luchtvaartsector zal zich minder snel storen aan lawaai, dan iemand die geen enkele interesse in vliegtuigen heeft. Wat hij daarmee wil zeggen: „Wie gedwongen langere afstanden reist, zal sneller ontevreden over het forenzen zijn dan iemand die vrijwillig de oversteek maakt, omdat hij of zij na jaren solliciteren eindelijk die leuke baan gevonden heeft.”

Zo ontdekte sociaal geograaf Jonas de Vos van de Universiteit Gent in 2013 dat niet alleen de reis zélf het welbevinden van forenzen beïnvloedt, maar ook de bestemming. Ons geluk is immers mede afhankelijk van de mate waarin we onszelf kunnen ontplooien met een mooie carrière, sociale activiteiten, een bloeiend netwerk. Hoe gemakkelijker we reizen, hoe meer kansen we krijgen dat netwerk uit te breiden en die ene droombaan te vinden.

De Vos concludeert dan ook dat mensen die geen auto hebben en niet in de buurt van goede ov-verbindingen wonen, een grotere kans lopen op sociale achterstand te raken. En dát maakt ongelukkig. Misschien zelfs wel ongelukkiger dan we ooit van die ene treinreis zullen worden.

Een goede infrastructuur en de mogelijkheid te forenzen vergroten ons geluk kortom ook. Het is maar net hoe je het bekijkt.

Of dat me geruststelt? Toch enigszins. Het reizen leverde me inderdaad meer kansen op de woningmarkt op, en dat draagt zeker bij aan mijn geluk. Al is het maar een beetje. Mijn stappenteller tikt dagelijks de 7.000 stappen aan – een aantal waar ik voor mijn verhuizing trots op was als het me één keer in de week lukte, nu hoef ik er alleen maar voor naar het station te lopen. En dat al die mensen op het perron dezelfde, bewezen stress ervaren als ik? Het schept in ieder geval een band.

Laat de reis ze op zijn minst naar hun droombaan brengen. Laat ze genieten van de tijd die ze hebben om de krant te lezen en bedenken dat automobilisten het nóg zwaarder hebben, mede omdat ze dat niet kunnen.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.