Recensie

Recensie Beeldende kunst

Twee broers met kijkhonger schilderen de natuur

Teylers Museum brengt het werk van twee botanische tekenaars uit de 19de eeuw, de broers Bauer, samen. Hun werk was niet alleen mooi, het diende ook de politiek en wetenschap.

Phyllopteryx taeniolatus (Wierige zeedraken) door Ferdinand Bauer
Phyllopteryx taeniolatus (Wierige zeedraken) door Ferdinand Bauer Foto Natural History Museum Londen

Hij was krap dertig of eenendertig jaar oud toen botanisch tekenaar Franz Bauer (1758-1840) zijn schaapjes al geheel op het droge had. Voor het royale jaarsalaris van 300 pond, dat hij tot zijn dood zou ontvangen, kreeg hij een baan als tekenaar in Kew Gardens in Londen. Een comfortabel bestaan. Hoe anders leefde zijn broer Ferdinand (1760-1826), ook botanisch tekenaar, die meevoer op expedities naar het Ottomaanse rijk en Australië – dorst, honger, dysenterie, en minder bestaanszekerheid. Op verzoek van de ontdekkingsreizigers tekende Ferdinand daar dieren en gewassen na, zeer nauwgezet, in de hoop op medicinaal of economisch nut – kon een eetbare plant bijvoorbeeld ook in de Cariben verbouwd worden? Dat bood kansen voor de expansiepolitiek van de Europese landen, zeker toen ze aan het thuisfront verwikkeld waren in de Napoleontische oorlogen.

Geen grap: vogelbekdier

De twee van origine Oostenrijkse broers, die als tieners in een kloostertuin het vak hadden geleerd, hielden tijdens hun internationale carrières contact. Op lekkende boten schreef Ferdinand brieven aan Franz, geholpen door zijn draagbare schrijftafel die was gemaakt door gevangenen van de Britse strafkolonie Australië. Een ander souvenir dat Ferdinand meenam was een vogelbekdier (kon hij bewijzen dat zijn tekeningen ervan geen 1-aprilgrap waren).

Dit voorjaar zijn de broers weer samen. Tekentafel, het nogal mottige vogelbekdier en veel lieflijke aquarellen vormen de tentoonstelling 200 soorten groen, naar de zeer uitgebreide kleurenkaart die Ferdinand hanteerde. Dat moest zo uitgebreid (1000 kleuren totaal), vanwege hun wetenschappelijke taak. Botanische tuinen waren de laboratoria van die tijd. De tekeningen belandden in dikke boeken, die uitgestald liggen in vitrines in het Teylers Museum. Dat was als wetenschapsmuseum destijds een van de weinige plekken die de peperdure boeken kon betalen.

Avontuurlijk leven en tekenen

Het levert een tentoonstelling op vol ingetogen elegantie, beperkt belicht vanwege de kwetsbare tekeningen, toch licht dankzij de witrozige bloemstudies.

En loop je er rond dan ga je natuurlijk, onvermijdelijk, beide broers vergelijken. Maar waar Ferdinand als een Crocodile Dundee (een Australische avonturenfilm-personage) het avontuurlijkst leefde, zijn het de tekeningen van Franz die er het spannendst uitzien – voor zover je nagetekende heideplanten überhaupt spannend kunt noemen. De Zuid-Afrikaanse heidesoorten blijken sierlijk, Strelitziabloemen vol en vlezig.

En het leuke is dat je met ze mee gaat kijken, naar hoe de wereld zich toen als een encyclopedie openbaarde. Je begrijpt hun kijkhonger. Maar nu twee eeuwen verder, is ook een andere blik mogelijk. Nu vraag je je ook af hoe deze extreme ratio de Verlichting sierde: zo vol kennis en decorum, zo gespeend van emotie, alsof denken een machine is, alsof wij machines zijn. Ook dat is interessant. Want is dit niet ook de beeldtaal van onze tijd, waarin we ons in ons wereldbeeld laten leiden door objectief bedoelde schema's en analyses?

Voor de Bauers lag de wereld onder handbereik. Franz leende zijn ogen niet alleen uit aan zijn broodheer Banks maar ook aan andere wetenschappers.

Geelgerande watertor

Hij tekende wat hij onder de microscoop zag en bevorderde zo het denken over celkernen en vragen zoals: hoe kan het toch dat een bromvlieg op het plafond kan lopen? Nou, door zuignapjes. Franz tekende ze met haartjes en al, wat in het museum hangt naast zijn studies van de poten van de geelgerande watertor en de derde teen van de tokeh, een soort gekko. Als de hele wereld ontdekt moet worden, dan ook de tokeh. Zo liet Franz zien dat je zelfs thuis, met de microscoop, zonder scheurbuik, hele ontdekkingsreizen kon maken.