Hoed u voor de vader die doet of hij god is

Opvoeding Wie is toch die man die altijd aanwezig is? De vader krijgt voor al zijn pedagogische inspanningen al gauw applaus, schrijft .

Illustratie Jenna Arts

‘Ja, er mag zeker geklapt worden!”, klonk een ontroerde Eva Jinek. Het was een van de eerste avonden dat mijn kinderen weer bij mij sliepen na de verhuizing. Ze waren een week langer bij hun moeder geweest, zodat ik kon inpakken, sjouwen, sleutelen en weer uitpakken. Er stonden nog een paar ongeopende dozen, maar de televisie was aangesloten en ik viel, vermoeid en voldaan, met een biertje op de bank. Middenin het praatprogramma van Jinek.

„Ga lekker zitten, Koen. Je zit met je gezin, met je kinderen, te kijken naar Een huis vol en wat gebeurt er?” Haar gast, Koen Joosen, kwam vertellen waarom hij een inzamelingsactie was begonnen voor Jay Lopez. Die is beter bekend als ‘papa Jay’ uit het televisieprogramma Een huis vol van KRO-NCRV, waarin het dagelijks leven van enkele grote gezinnen wordt gevolgd.

Voor wie hem niet kent: Jay is een alleenstaande vader en parketlegger, die de volledige zorg draagt voor zijn vijf kinderen. Hij knuffelt veel met zijn bloedjes, knoopt alle eindjes aan elkaar, maar facetimet niet zelden wanhopig met zijn moeder op Curaçao over hoe hij het financieel moet bolwerken. Totdat dus ‘papa Koen’ vanachter zijn laptop met zijn gezin meekeek naar het lijden van papa Jay – en besloot om de held van zijn kinderen een steuntje in de rug te geven.

In de uitzending staat de teller inmiddels op 53.000 euro, de papa’s omhelzen elkaar. Ik raak ontroerd door de golf van liefde die mij via de televisie bereikt. Onderuitgezakt met mijn biertje voel ik tranen opkomen. Niet in de laatste plaats omdat ik me makkelijk kan identificeren met papa Jay: ik dans, stoei, speel en knuffel ook graag met mijn kinderen, ben gescheiden en heb het financieel evenmin breed – zeker niet na die dure verhuizing. En ja, ik bel ook geregeld met mijn moeder.

Op de vraag van Eva Jinek wat hij gaat doen met het geld – 94.200 euro uiteindelijk – vertelt Jay Lopez op de oud-testamentische toon die de kijkers van hem kennen, wat hij zijn kinderen heeft beloofd. Dat hij hun vader is en hun zal dienen. „Ik heb jullie voeten gewassen. En het zal mij alles kosten om een brug te bouwen, dat jullie komen waar jullie moeten komen. Durf te dromen, ik ben er.”

Het fragment van Koen Joosen en Jay Lopez bij Jinek.

Kitsch, heb ik ooit tijdens de colleges esthetica geleerd, is de onwaarachtige ontroering over de ontroering zelf. Ik besefte dat het deze ontroering was die ik door mijn tranen heen voelde – en kreeg het sterke vermoeden dat er iets niet deugde aan al deze vaderliefde en barmhartigheid.

Maar wát?

Wat is er onwaarachtig aan twee betrokken en zorgzame vaders? Beiden werken hard en zíjn er voor hun kinderen. Vader Koen misschien iets meer met een half oog op zijn laptop dan Jay, die zijn kinderen nooit uit het oog verliest – als ze ziek zijn neemt hij ze zelfs mee naar een parketklus.

Hoe dan ook, de papa’s vertegenwoordigen niet langer de man die op zondag het vlees snijdt, maar juist de vader die alles met zijn kinderen deelt, ook zijn zachte, zorgzame kant.

We hebben er even op moeten wachten. „Het is een feit”, schreef de beroemde Nederlandse psycholoog en fysioloog Frederik Buytendijk al in 1951 in De vrouw: haar natuur, verschijning en bestaan, „dat de vrouwelijke ‘natuur’ verwijst naar een mogelijk moederschap. Men kan echter evenzeer feitelijk vaststellen, dat het manlijk lichaam de mogelijkheid in zich heeft, dat de man vader kan worden.”

Een vleesgeworden jezusfiguur

Dus wat kan het bezwaar zijn, nu zeventig jaar later de man zich eindelijk ook als vader lijkt te verwerkelijken? Vanwaar mijn argwaan als ik zie dat Koen zichzelf op zijn Twitter-pagina naast reclame-strateeg, klusser en Marktplaats-fan ook „trotse vader” noemt? En waarom vind ik het ongemakkelijk als Matthijs van Nieuwkerk „Ah, wat lief” verzucht wanneer rapper Lil’ Kleine bij hem aan tafel een traantje wegpinkt als hij het over zijn vader heeft, die hem altijd „heel veel liefde” geeft? De rapper die we net op een filmpje nog als een klein kind tekeer zagen gaan tegen een medewerker van een festival, adoreert zijn vader. „Het klinkt raar, sommige mensen hebben een geloof. Sommigen mensen geloven in een god, voor mij is mijn vader een god, ik geloof in mijn vader.”

Het fragment van Lil’Kleine bij De Wereld Draait Door.

Is dit wat er is gebeurd met onze vaders? Werden zij van de man die op zondag het vlees snijdt een vleesgeworden god? Of jezusfiguur, kan ik beter zeggen. Zichzelf wegcijferend voor hun kinderen. Niet meer dan „een brug”, zoals de zich opofferende papa Jay. Of zoals de vader van Lil’ Kleine, die eigenlijk alleen geprezen wordt om zijn onbaatzuchtige liefde voor zijn zoon. De rapper tilt hem geregeld op het podium en vraagt dan applaus: „Ik weet zeker dat ik hier zonder deze man niet zou zijn.” Wat zijn vader verder doet, doet er niet toe. Hij is er voor het succes van zijn zoon. Een goede vader is de man zonder eigenschappen, die er altijd voor je is.

Zo ideaal is zo’n vaderfiguur niet. Hij is het ongenadige resultaat van de secularisering

Sinds de jaren zestig kwam er steeds meer aandacht voor de zorgwekkende gevolgen van de zogeheten afwezige vader. De vader die de kost verdiende, maar nauwelijks meedraaide in het gezinsleven. Die zich hooguit liet gelden in de beroepskeuzes van zijn kroost, waarbij de zoon in beginsel de vader achterna moest. Met zulke vaders zou de maatschappij steeds meer gefrustreerde zonen met een gezagsprobleem voortbrengen, met alle gevolgen van dien.

Dus je zou denken dat we blij moeten zijn met dit nieuwe vaderschapsideaal. En met alle aandacht die nu uitgaat naar voorbeelden van #trotsevaders, die er wel zijn voor hun kinderen, meedraaien in de zorg en hun kroost aanmoedigen zich naar eigen inzicht te ontplooien, in plaats van te treden in de voetstappen van hun ouders. Ja, laten we blij zijn met een vader die de was doet, de wc schoonmaakt, boterhammen smeert en zich bezighoudt met de persoonlijke ontwikkeling van zijn kinderen, zoals heel veel moeders dat al heel lang doen.

Maar laten we het schrikbeeld van de afwezige vader vooral niet vervangen door het ideaal van een alomtegenwoordige vader.

Zelden een alleenstaande vader

Want zo ideaal is zo’n vaderfiguur niet. Hij is het ongenadige resultaat van de secularisering, die niet zozeer in gang gezet is doordat we niet meer in god geloofden, maar vooral omdat we te veel in onszelf zijn gaan geloven. Omdat we god zijn gaan zien als een supermens in plaats van een hogere (en onbereikbare) instantie, die troost biedt en al te menselijke zonden kan vergeven. Als we denken dat nu de papa’s Jay, Koen en Kleine zonde en troost voor hun rekening kunnen nemen, zal dat vrees ik op een jammerlijk echec uitlopen.

Om te beginnen wijzen de cijfers nog niet echt in de richting van de vader als de onvoorwaardelijke steun en toeverlaat voor de jeugd. Volgens de laatste emancipatiemonitor (uit 2018, van SCP en CBS samen) is slechts één van de tien alleenstaande ouders een vader, en verdient deze doorgaans meer dan de alleenstaande moeder.

Dus het is een mooi beeld, de alomtegenwoordige vader, maar hij is niet bepaald oververtegenwoordigd. Sterker nog, ik vraag me af of er ooit een spontane donatie-actie, zoals voor papa Jay, voor een bijstandsmoeder zou zijn gestart. Dus er mag een nieuwe vaderfiguur zijn opgestaan, voor moeder de vrouw blijft alles bij het oude – alsof moederen haar natuur is en dus geen aanmoediging nodig heeft.

Levi van Dam is stiefvader en schreef daarover. Lees ook: Het verdriet en de liefde van een stiefvader

Zoals Buytendijk al schreef, vaderen noch moederen is een gegeven, maar een keuze. „De ‘natuur’ bepaalt niets”, zegt hij, en evengoed schrijft de natuur „niets voor en verkondigt geen roeping”.

En hier is, ondanks de emancipatie, nog maar weinig in veranderd. De vrouw krijgt nog steeds de rol als natuurlijke moeder opgeplakt, en voorzover de vaderrol belangrijker wordt, wordt deze als roeping opgehemeld, inclusief klassiek-ouderwetse connotaties van wijsheid. „Ik wil ze stabiliteit bieden en wijsheid meegeven”, zegt papa Jay in een interview in het AD. „Dat heb ik ook van mijn vader geleerd.”

Omdat de vrouw van nature moeder zou zijn, krijgt de vader al gauw voor al zijn pedagogische inspanningen applaus. Wat onterecht is, gezien de overgrote vrouwelijke meerderheid die alleenstaande ouder is (onder nota bene minder gunstige economische omstandigheden), maar bovenal denk ik dat het vaderen op deze manier onwenselijk is. Het minder heroïsche moederen is een veel nastrevenswaardiger ideaal dan de pedagogiek van de goddelijke papa.

Individuele wedijver

We zien ontkerkelijking vaak in het licht van de bevrijding van het individu, we vergeten alleen dat het individu het door die bevrijding wel zwaarder heeft gekregen. Niet alleen vanwege de toegenomen eigen verantwoordelijkheid, maar juist ook vanwege het wegvallen van een god.

De Duitse socioloog Georg Simmel (1858-1918) wijst erop dat ieder mens wordt beheerst door de paradox van socialiseren en individualiseren: we willen onderdeel uitmaken van een groter geheel, maar willen ons ook onderscheiden, onszelf zijn. Het genadige aan de goddelijke instantie was volgens Simmel dat individuen elkaar niet kapot hoefden te concurreren om als individu ‘gezien’ te worden. „Omdat de concurrentie uitblijft is de godsdienst in staat om de bijzonderheid van de mensen, en al hun naast elkaar staande diversiteit” tegelijk te laten bestaan.

Nu god maatschappelijk een andere betekenis heeft gekregen, is het lastiger om de individuele wedijver in te dammen. En de deugden die daarvoor nodig zijn, zoals medemenselijkheid en onbaatzuchtigheid, vragen dan ook om een andere opvoeding.

Een zichzelf opofferende vader ter wille van de toekomst van zijn kroost lijkt heel nobel. Sterker nog, het is kitsch die op mij als zelfstandig zwoegende papa (zzp’er) een grote aantrekkingskracht heeft. Maar ik wil me ertegen verzetten, want nobel is ze allerminst. Bij het ontbreken van een god heeft een vader als god een averechtse voorbeeldfunctie voor kinderen. Jezelf zogenaamd wegcijferen voor het toekomstige succes van je kroost is niets meer dan uitgesteld narcisme: wat mij niet lukte, lukt dan hopelijk mijn nageslacht. Waaraan ik bovendien een onmisbare bijdrage heb geleverd.

Als je je kinderen onbaatzuchtigheid wilt bijbrengen, moet je laten zien dat je er behalve voor hen ook voor anderen kunt zijn. En vooral niet doen alsof je god bent.

Lees ook de column van Japke-d. Bouma: Het is best moeilijk om vader te zijn

Cornelis Verhoeven, mijn hoogleraar metafysica, ergerde zich toen hij op zekere leeftijd af en toe met ‘opa’ werd aangesproken of nageroepen. „Als psychologen nu met massieve ernst spreken over een ‘vaderfiguur’, terwijl het gewoon over een vader gaat, voel ik bijna dezelfde ergernis als bij ‘opa’. Ik hoor daar onwillekeurig een poging in het vaderschap van zijn letterlijkheid en zijn ernst te beroven, het te reduceren tot een rol en het vervangbaar te maken door een andere rol. Als ik wat beter onderlegd was in theologie en bijbelkennis, zou ik wel eens een poging willen doen aan te tonen dat zo’n taalgebruik in strijd is met het bijbelse gebod eerbied te hebben voor je ouders. Je moet hen letterlijk nemen en niet reduceren tot figuren of tot willekeurige vertegenwoordigers van een oudere generatie.”

Wijze woorden, zou ik bijna zeggen. Maar mijn medevaders zou ik een andere raad willen geven: laten we onze moeders als voorbeeld nemen.

En nu maar hopen dat mijn kinderen me nooit als een vaderfiguur gaan zien.