De lamme moet de blinde helpen in de Duitse bankenwereld

Bankenfusie De problemen zijn niet van vandaag of gisteren, bij de twee grootste Duitse banken. Maar zelf lijken ze niet in staat verdere aftakeling te voorkomen. Dus geeft de bondsregering Commerzbank en Deutsche Bank een zetje.

Het hoofdkantoor van Commerzbank in Frankfurt. De toren is de hoogste wolkenkrabber van Duitsland.
Het hoofdkantoor van Commerzbank in Frankfurt. De toren is de hoogste wolkenkrabber van Duitsland. Foto Krisztian Bocsi/Bloomberg

Het vooruitzicht van een fusie tussen de twee grootste beursgenoteerde Duitse banken stuit in Duitsland op brede scepsis. Of het ervan komt, is nog lang niet zeker. Maar na jaren van speculaties en geruchten is sinds kort wél duidelijk dat Deutsche Bank en Commerzbank informele gesprekken voeren.

Wat de mogelijke fusie extra omstreden maakt, is dat de Duitse regering zich er als een soort koppelaarster mee bemoeit. Minister van Financiën Olaf Scholz (SPD) bevestigde maandag dat de regering „een begeleidende rol’’ wil spelen. Hij heeft de topman van Deutsche Bank, Christian Sewing, volgens Duitse media onder druk gezet om met zijn collega Martin Zielke van de kleinere Commerzbank de mogelijkheid van een fusie te gaan bespreken.

Een half jaar geleden noemde Sewing speculaties over samengaan met Commerzbank nog ‘bullshit’, zoals hij het uitdrukte in een uitgelekte telefoonconferentie met managers van zijn bank. Duitslands grootste (en bijna 150 jaar oude) bank moest eerst in eigen huis orde op zaken stellen en weer iets van zijn oude kracht terugwinnen, vond Sewing.

Beide banken staan er zwak voor, zegt Jan Pieter Krahnen, hoogleraar kredietwetenschap en financiering aan de Goethe Universiteit in Frankfurt. „Je kan wel kritiek hebben op de rol die de overheid nu speelt. Maar je kan ook zeggen: ze grijpt in omdat de indruk is ontstaan dat deze twee verkalkte financiële instellingen zelf niet meer de kracht hebben om nieuwe wegen in te slaan. En dat hun voortbestaan in gevaar komt zonder een nieuwe aanpak.”

Duitse soevereiniteit

De Duitse economie kan niet zonder een grote, stabiele Duitse bank als partner voor het bedrijfsleven, vinden minister Scholz en zijn staatssecretaris Jörg Kukies, ook een SPD-man én voormalig topman van Goldman Sachs Duitsland. Overname van Deutsche Bank door een buitenlandse concurrent, of langzame verdere aftakeling, zou de Duitse soevereiniteit aantasten en het bedrijfsleven schaden.

En omdat Deutsche Bank er maar niet in slaagt zich op eigen kracht weer tot dominante speler te ontwikkelen, moet het maar via een fusie met de kleinere Duitse concurrent. Dat past binnen de politieke opvatting die in Duitsland en andere Europese landen de laatste tijd in zwang is, namelijk dat het noodzakelijk is in cruciale sectoren van de economie nationale, of Europese, ‘kampioenen’ te creëren om te kunnen overleven in de wereldeconomie.

Lees meer over de economische koerswijziging die de Duitse minister van Economische Zaken in februari aankondigde

„Nationale kampioenen moet je in geen geval nastreven”, werpt hoogleraar Krahnen tegen. „Er moet concurrentie zijn. Nationale kampioenen hebben bijna automatisch de garantie dat de staat ze zal redden als dat nodig is.” En hoe groter de bank, hoe duurder een reddingsoperatie voor de schatkist – en dus de belastingbetaler.

De indruk dat de Duitse overheid wel garant zal staan voor de nieuwe combinatie, kan nog versterkt worden door iets anders. Ze is sinds de financiële crisis namelijk aandeelhouder van Commerzbank, waarin ze nu nog een aandeel van 15 procent heeft. In de nieuwe combinatie zou dat naar verwachting een aandeel van 5 procent worden.

Deutsche Bank, ooit nationale trots, kampt al jaren met problemen

Ook al is hij tegen nationale kampioenen, Krahnen erkent wel dat Duitsland niet zonder ‘eigen’ banken kan. „Ik zie het financiële systeem als een infrastructurele voorziening, net als water en energie, die overal beschikbaar moeten zijn. En voor je energie wil je toch ook niet volledig van een buitenland afhankelijk zijn?”

Krahnen wijst erop dat er méér opties zijn dan een volledige fusie tussen de beide banken. „Ze zouden ook kunnen afspreken bepaalde onderdelen te sluiten, andere onderdelen te combineren, bijvoorbeeld consumentenbankieren en IT, en verder zelfstandig te blijven. Bij de onderdelen die je samen doet, zouden zich ook andere Europese banken kunnen aansluiten.

„Ik vermoed dat Scholz de twee banken heeft aangespoord om allerlei opties te onderzoeken. Maar wel met het dringende advies: Doe iets!”

Vooral Deutsche Bank, ooit de trots van de Duitse economie, kampt al jaren met grote problemen. Die hebben geleid tot een reeks wisselingen aan de top en een dramatisch gedaalde beurskoers (nu rond de 8 euro, tegen het dubbele begin 2018).

Toen Sewing werd aangesteld, was dat de derde wissel aan de top in zes jaar

Bij de financiële crisis van 2008 liep de bank zware klappen op en in de Verenigde Staten bleek Deutsche zich onder meer schuldig gemaakt te hebben aan handel in dubieuze financiële producten. Deze en andere schandalen (witwassen, rentemanipulatie, sanctieschendingen) kwamen de bank de afgelopen jaren te staan op vele miljarden aan boetes – en rechtszaken die nog altijd niet allemaal zijn afgewikkeld.

Tegelijk lukte het Deutsche maar niet om de hardnekkige problemen met zijn computersysteem te overwinnen. En bij dat alles bleef, en blijft, onduidelijkheid bestaan over de koers die de bank weer tot bloei moet brengen.

Commerzbank (met een balanswaarde van 460 miljard, tegen 1,35 biljoen van Deutsche) doet het iets beter. De kleinere bank kon 2018 afsluiten met een winst van 865 miljoen, tegen 267 miljoen euro van Deutsche. Maar de rentabiliteit van beide banken laat al jaren te wensen over – wat de beurskoers weerspiegelt. Die van Commerzbank is sinds begin 2018 ook bijna gehalveerd – van 13 naar 7 euro.

Moeizame integratie

De kans dat een fusie van twee zwakke banken leidt tot een stevige nieuwe bank is niet groot, zeggen critici. Samen zouden ze de op een na grootste bank van Europa worden, maar daarmee zijn de problemen waar ze nu voor staan niet opgelost.

Sterker nog: de integratie van de twee banken kan een moeizame en langdurige operatie worden. Deutsche Bank weet daar alles van, dankzij de moeizame integratie van de Postbank, en Commerzbank ook, door de inlijving van Dresdner Bank.

Een fusie zal naar verwachting leiden tot een forse inkrimping van het personeelsbestand. Nu werken bij Deutsche zo’n 93.000 mensen, en bij Commerzbank 49.000. De Duitse dienstenbond Verdi, die vreest voor een verlies van duizenden of zelfs tienduizenden banen, heeft zich meteen al tegen een eventuele fusie uitgesproken. Maar minister Scholz vindt dat de tijd van afwachten voorbij is.