Recensie

Recensie Beeldende kunst

Plastic als het fossiel van de toekomst

Designtriënnale De tentoonstelling ‘Broken Nature’ in Milaan laat zien hoe design kan helpen onze banden met de natuur te herstellen.

Forma Fantasma maakt kantoormeubels van e-waste
Forma Fantasma maakt kantoormeubels van e-waste

Sinds begin deze maand is de wereld een nieuw land rijker: de Natie der Planten, opgericht op de tentoonstelling Broken Nature in Milaan. „Dit is het grootste en machtigste land ter aarde!” verklaart bioloog Stefano Mancuso strijdvaardig. „Er zijn drieduizend miljard bomen op aarde. En van alle biomassa op aarde bestaat ruim 80 procent uit planten – de mens en dieren vormen samen maar 0,03 procent.”

Planten communiceren met elkaar en hun omgeving en hebben slimme strategieën ontwikkeld om zich te verdedigen: alleen al een geluidsopname van een rups die aan een blaadje knaagt, is genoeg om sommige planten hun chemische verdediging in gereedheid te laten brengen. Als beschermheer van deze grote maar kwetsbare natie heeft Mancuso er zelfs een vlag voor ontworpen in groen, blauw en wit, en een grondwet geschreven, met daarin de principes van de ‘vegetale democratie’.

Dit staatkundige novum is maar een van de meer dan honderd concepten, objecten en projecten in de groots opgezette manifestatie Broken Nature: Design Takes On Human Survival. Samensteller van deze editie van de Triënnale van Milaan is Paola Antonelli, de alom gerespecteerde curator design aan het MoMA in New York, dat haar voor deze gelegenheid heeft uitgeleend. Zij heeft ontwerpers van over de hele wereld bijeengebracht om te laten zien hoe design kan helpen onze banden met de natuur, die versleten zijn zo niet kapot, te herstellen.

„Dat noem ik restorative design”, legt Antonelli uit. „De diepe, dringende crisis waar we in zitten, brengt juist een enorme golf aan creativiteit teweeg. Geen enkele discipline kan die crisis in z’n eentje oplossen – niet de wetenschap, niet de technologie, niet de politiek, ook niet design. Maar iedere innovatie heeft ontwerpers nodig die de vernieuwing voor het brede publiek vertalen. Daardoor kunnen burgers deze crisis beter begrijpen, ook wat ze zelf kunnen doen, en druk op de politiek uitoefenen. Design kan inzichten bieden in de grote kwesties van onze tijd.”

Zwangerschapstest

Antonelli heeft haar netten wijd uitgegooid. Van servies gemaakt van etensresten en de eerste biologisch afbreekbare zwangerschapstest: veel van de ideeën gaan over hergebruik van afval en juist het voorkómen van afval. Anderen vinden inspiratie in de geschiedenis: de Amerikaanse Futurefarmers hebben met een oud schip een ‘Seed Journey’ gemaakt van Oslo naar Istanbul om historische zaadsoorten terug te brengen naar hun oorsprong. En weer anderen beschermen ons juist tegen de gevolgen van de schade die we aan de planeet hebben toegebracht. Voor het Japanse Fukushima maakte Sputniko de ‘Nanohana Heels’: met elke stap spuiten de verende hakken koolzaden in de rondte die al groeiend de verontreining uit de grond zal halen.

Hoezeer de mens al heeft ingegrepen in de natuur, en die zelfs heeft veranderd, blijkt uit een vitrine met – op het eerste oog – een paar onooglijke stenen. Het blijken plastiglomerates te zijn, op Hawaii ontstaan waar enorme hoeveelheden plastic op de stranden aanspoelen. Om ervan af te komen, verbrandt de lokale bevolking het plastic, waarna het in en tussen de stenen vloeit en zo een nieuw soort gesteente vormt: de fossielen van de toekomst, volgens kunstenaar Kelly Jazvac. De plastiglomerates zijn het tastbare bewijs dat het Anthropoceen, het huidige tijdperk waarin de invloed van de mens bepalend is, zelfs de diepe laag van de geologie heeft bereikt. Maar we kunnen dat moment voor zijn, laat het Italiaanse-Nederlandse bureau Forma Fantasma zien, dat uit bergen e-waste van gerecyclede computers beeldschone kantoormeubels fabriceert.

Zal er ooit een tijd zijn dat de planeet zoals wij die nu kennen, onherkenbaar is voor zijn bewoners? Dan heeft de Italiaanse kunstenaar Paola Bay alvast een glazen kast gemaakt waarin ze toekomstige relicten heeft opgeslagen, dingen die we nu vanzelfsprekend vinden maar straks niet meer kennen: een handje aarde, een duif, een zeester – en een druppel schoon water.

Optimisme

Ondanks de titel ‘Broken Nature’ is Paola Antonelli optimistisch, zegt ze. Ze hoopt dat wij allemaal de tentoonstelling geïnspireerd verlaten, met een idee wat we zelf kunnen doen. Burgers zijn immers de drijvende kracht om verandering af te dwingen, zegt ze, en ze citeert de visionaire architect Buckminster Fuller: „Ieder individu is een klein roer dat de koers van een olietanker kan veranderen.”

En? Weet ik na het bekijken van deze overstelpende tentoonstelling wat mij te doen staat? Nee, niet anders dan daarvoor: minder vlees eten, minder vliegen, de bekende moedeloos makende riedel. De veelheid op Broken Nature beneemt me soms de adem, als toeschouwer word je heen en weer geslingerd tussen hoop en wanhoop. Maar met zo veel goede ideeën en creativiteit moet het toch lukken om de natuur weer te helen, voordat we ons eigen voortbestaan onmogelijk hebben gemaakt? Uh… ja toch?

Broken Nature. T/m 1 sept. te zien als onderdeel van de Triënnale van Milaan. Inl: brokennature.org