Planbureau: klimaatafspraken onvoldoende

Doorrekening De plannen die vorig jaar zijn gemaakt om de uitstoot van broeikasgassen te halveren zijn waarschijnlijk niet toereikend, aldus het Planbureau voor de Leefomgeving.

Directeur Laura van Geest (CPB), Pieter Boot en directeur Hans Mommaas (beiden PBL) luisteren naar minister Eric Wiebes (EZK), woensdagmiddag bij de presentatie van de doorrekening van het ontwerpklimaatakkoord.
Directeur Laura van Geest (CPB), Pieter Boot en directeur Hans Mommaas (beiden PBL) luisteren naar minister Eric Wiebes (EZK), woensdagmiddag bij de presentatie van de doorrekening van het ontwerpklimaatakkoord. Foto Bart maat/ANP

De plannen uit het ontwerp-klimaatakkoord zijn hoogstwaarschijnlijk niet voldoende om de ambities voor 2030 te halen. Dat jaar moet de uitstoot van broeikasgassen met bijna de helft zijn teruggebracht ten opzichte van 1990. Het goede nieuws is dat de nu nog ontoereikende plannen veel minder duur zijn dan eerder verwacht.

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), dat deze woensdag zijn doorrekening heeft gepresenteerd, denkt dat de uitstoot de komende tien jaar dankzij de voorgenomen klimaatafspraken met minimaal 31 miljoen en maximaal 52 miljoen ton CO2 afneemt. Om tot de vereiste reductie te komen, moet een daling van bijna 49 miljoen ton worden bereikt.

Dat de doelstelling waarschijnlijk niet wordt gehaald, komt door onzekerheden over de manier waarop de afspraken worden uitgevoerd. Ook weet het PBL niet zeker hoe bedrijven en burgers gaan reageren op bepaalde prijsprikkels. Met andere woorden: worden bedrijven duurzamer als zij meer voor hun uitstoot moeten betalen, en gaat de consument een elektrische auto kopen als die wordt gesubsidieerd?

Nationale kosten

Aanvankelijk dacht het PBL dat de maatregelen om de CO2-uitstoot te halveren jaarlijks zo’n 3 tot 3,9 miljard euro zouden kosten. Dat blijkt nu mee te vallen. De verwachte nationale kosten bedragen in 2030 volgens de laatste schatting 1,6 tot 1,9 miljard euro. Vooral de lagere kosten voor elektriciteit en voor de industrie leiden tot deze bijstelling, al moet gezegd worden dat de plannen niet voldoende zijn.

Afgelopen najaar hebben zogeheten klimaattafels plannen gemaakt aan de hand waarvan tot 2030 de uitstoot van CO2 moet worden gehalveerd. Deze tafels – industrie, elektriciteit, mobiliteit, gebouwde omgeving en landbouw – kregen elk een opdracht om tot reductie van broeikasgassen te komen. Nu blijkt dat met name de industrie en de gebouwde omgeving (de huizen en bedrijfspanden) hun doelstellingen niet halen.

Energiebelasting

Ook het Centraal Planbureau heeft naar de gevolgen van het ontwerp-klimaatakkoord gekeken. Belangrijkste conclusie is dat gezinnen in doorsnee in 2030 zo’n 1,5 procent van hun inkomen kwijt zijn aan extra klimaatlasten. Vooral de lagere en middeninkomens voelen de gevolgen. Een klein deel van deze extra kosten is het gevolg van het klimaatakkoord, het grootste deel komt van de al voorgenomen verhoging van de energiebelasting de komende jaren.

Vooral de industrie, waarbij het in de praktijk gaat om driehonderd bedrijven, had met een reductie van 14,3 miljoen ton CO2 een forse opgave. Het PBL gaat op basis van de nu voorliggende plannen uit van een reductie van 6 tot 13,9 miljoen ton.

Het Planbureau oordeelt zeer kritisch over het voorgestelde boetesysteem voor de industrie, dat de onderhandelaars hadden opgeworpen als alternatief voor een CO2-heffing. Over die zogeheten bonus/malus-regeling schrijft het PBL dat er „veel onzekerheid” is over de CO2-reductie die ermee bereikt kan worden, en over de kosten ervan. Het bekritiseert de „complexiteit” van het voorstel en schrijft dat het „onzeker [is] of het gaat lukken het instrumentarium langs deze lijn uit te werken”.

De elektriciteitssector (opgave 20,2 miljoen ton), die de grootste ambitie door het kabinet kreeg opgelegd, lijkt zijn ambities wel te halen – en waarschijnlijk tegen lagere kosten dan voorzien.

Wijkaanpak

Opvallend is de grote onzekerheid over maatregelen in de gebouwde omgeving (steden en dorpen). Het PBL twijfelt over het succes van de ‘wijkaanpak’, waarbij van wijk tot wijk bepaald zal worden hoe gebouwen aardgasvrij gemaakt worden. Dat hangt af van allerlei onbekende factoren, zoals de besluitvorming in gemeenten en de kostendaling van technieken, zoals van warmtepompen.

Lees ook Rutte: bedrijven zwaarder belast, burger ontzien in energierekening

Het kabinet komt eind april met een ‘uitvoerige beleidsreactie’ op de bevindingen van de planbureaus. Direct na de presentatie was nog niet bekend wanneer de Tweede Kamer hierover debatteert. Aan de hand van de politieke keuzes komen de verschillende klimaattafels de komende tijd waarschijnlijk weer bijeen om tot een definitief klimaatakkoord te komen.

Premier Mark Rutte en minister Eric Wiebes (Economische Zaken en Klimaat, VVD) kwamen woensdagmiddag met een eerste reactie op de doorrekeningen. Volgens bewindslieden komen de lasten nu nog te veel bij burgers terecht. Om dat te voorkomen gaat de energiebelasting daarom “aanzienlijk” omlaag, zei Rutte, en komen de lasten meer bij bedrijven te liggen. Er komt een CO₂-heffing voor bedrijven.

‘Niet ambitieus genoeg’

De oppositie had een snel Kamerdebat aangevraagd maar dit werd geblokkeerd door de coalitie. De coalitiepartijen willen eerst de doorrekeningen bestuderen. Woensdagavond nemen Klaas Dijkhoff (VVD) en Rob Jetten (D66) wel plaats in televisieprogramma Nieuwsuur om te reageren op de conclusies van het planbureau.

Ondertussen zijn de oppositiepartijen kritisch. Met name de lastenverhoging voor de lage- en middeninkomens kan op kritiek rekenen van de oppositie. PvdA-leider Lodewijk Asscher noemt de plannen “niet eerlijk en niet groen”. Jesse Klaver, fractievoorzitter van GroenLinks, schrijft op Twitter: “De lage inkomens betalen de rekening terwijl de industrie wordt ontzien.” Ook Lilian Marijnissen is kritisch op de stijgende kosten voor burgers. “Draagvlak organiseer je niet door de energierekening te verhogen en de laagste inkomens de rekening te laten betalen”, schrijft ze op Twitter. SGP-fractievoorzitter Kees van der Staaij schrijft: “De rekening wordt bovendien teveel neergelegd bij gezinnen met middeninkomens, vooral eenverdieners. Dat moet anders.”

Ook de milieuorganisaties zijn niet tevreden. Greenpeace geeft de plannen “een dikke onvoldoende” en roept het kabinet op om met “ambitieuze en eerlijke klimaatplannen” te komen. Natuur en Milieu schrijft op Twitter dat het een “wake-up call” voor het kabinet is. “Met deze plannen halen we klimaatdoelstellingen niet. Geen tijd meer voor getreuzel.” Ook volgens Milieudefensie zijn de plannen “niet eerlijk en niet ambitieus genoeg”.

Energie-Nederland, de belangenbehartiger van de elektriciteitsbedrijven in Nederland, legt op Twitter de nadruk op de conclusie dat de elektriciteitssector de doelstelling wel lijkt te halen. “Elektriciteit springt er het best uit. Grootste CO2 reductie, dichtst bij voorziene besparingsdoel”, aldus de belangenorganisatie.