May is te zwak voor succes op EU-top

Gevolgen stemming Lagerhuis Theresa May heeft bijna wat ze al lang wilde: een onderhandeling op een EU-top. Maar het lijkt te laat.

Tegenstanders van de Brexit juichen nadat het parlement Theresa Mays Brexit-akkoord dinsdagavond voor de tweede keer had weggestemd.
Tegenstanders van de Brexit juichen nadat het parlement Theresa Mays Brexit-akkoord dinsdagavond voor de tweede keer had weggestemd.

En zo is bijna onvermijdelijk geworden wat de Europese regeringsleiders per se niet wilden. Op de Europese top van volgende week, amper een week voor de op 29 maart geplande Brexit, zullen ze met elkaar moeten onderhandelen over het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie. Brexit is nu chefsache geworden.

Er is nog maar één scenario over om dat te voorkomen: als het Lagerhuis deze woensdag kiest voor uittreden uit de Europese Unie zonder akkoord.

Dat kan de EU niet tegenhouden, en vraagt ook niet om instemming van de regeringsleiders. Geheel volgens de wet verlaat het VK dan de Europese Unie precies twee jaar nadat het zijn vertrek officieel heeft aangekondigd – op 29 maart 2017. En het wordt dan een harde Brexit, zonder overgangsregime uit de Europese regels.

Lees ook: Twee maanden politieke massage hebben May niets opgeleverd

Alle andere scenario’s vragen om twee stappen: eerst moet de Britse regering de andere EU-lidstaten vragen om uitstel. En de regeringsleiders moeten daar vervolgens unaniem mee instemmen. Die beslissing moeten ze nemen vóór 29 maart.

De lidstaten en de Europese Commissie zijn erop voorbereid dat de Britse vraag om uitstel komt, klinkt in Brussel. Zelfs als Britten willen vertrekken zonder akkoord kunnen zij er nog voor kiezen toch uitstel aan te vragen. In dat geval zal het vermoedelijk hoogstens om enkele weken gaan; louter om tijd te winnen voor praktische voorbereidingen aan Britse zijde. De Europese Unie zelf is klaar voor een harde Brexit op 29 maart, volgens de Commissie en de lidstaten.

Maar wat als de Britse premier Theresa May, na de volgende debatten in het Lagerhuis, om uitstel van Brexit vraagt met de hoop tijd te winnen om haar akkoord met de EU alsnog te laten slagen?

Dit is het scenario dat de top ingewikkeld zal maken. De regeringsleiders moeten dan beslissen hoe lang uitstel ze willen geven. En welke garantie hebben ze dat dit lang genoeg is?

In de praktijk betekenen zulke vragen dat de regeringsleiders volgende week al snel aan het onderhandelen zijn met May over het lot van het Brexit-akkoord. Voor het eerst rechtstreeks.

Ironisch genoeg is dit wat May al heel lang wilde.

Ze dacht lang meer te kunnen bereiken door direct met haar 27 collega-regeringsleiders te onderhandelen. In plaats daarvan werd ze twee jaar lang verwezen naar het onderhandelingsteam van de Europese Commissie, geleid door de Franse ex-politicus Michel Barnier.

Voor de 27 achterblijvers in de Europese Unie werkte deze strategie. Zij behielden de eenheid, tot op de dag van vandaag. May kon daardoor nooit iets veranderen aan de krachtsverhoudingen. Dat bleek nog maandag, toen May op de valreep naar Straatsburg vloog.

Met voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie werd ze het eens over een inlegvel bij het uittredingsakkoord dat zij in november had uitonderhandeld met de Commissie. Al snel was duidelijk dat op dat inlegvel nog eens dezelfde afspraken over de meest omstreden punten stonden, in een nieuwe formulering. De EU boog niet.

Gokken op de klok

Maar onderhandelingen zijn nooit voorbij voor het einde, weten ze in de EU. May gokt op de klok, vreesden diplomaten in Brussel al maanden geleden. Ze zou de inschatting hebben gemaakt dat haar enige échte kans op concessies van de EU zich vlak voor het daadwerkelijke vertrek van de Britten uit de EU zou voordoen. Pas op de laatste top voor Brexit, op 20 en 21 maart, zou ze regeringsleiders uit elkaar kunnen spelen.

Alleen lijkt het daarvoor nu te laat. Ook de nieuwe nederlaag van May is zo omvangrijk, dat er in Brussel geen onderhandelaar meer te vinden is die nog gelooft dat concessies aan haar een meerderheid in het Lagerhuis opleveren.

May is politiek te zwak voor een Brexit met akkoord. Dat maakt elke uitstel van enkele weken, bijvoorbeeld tot de verkiezingen voor het Europees Parlement eind mei, bij voorbaat problematisch. May kan op dit moment niet geloofwaardig beloven dat dit voldoende is om opeens wel een meerderheid te vinden in het Lagerhuis.

Uitstel weigeren?

Uitstel weigeren dan maar? In sommigen landen gaan daar stemmen voor op. „Alles is beter dan voortzetting van de huidige onzekerheid”, zegt een medewerker van de Franse president Emmanuel Macron in Parijs. Maar dat betekent wel midden in de campagne voor de Europese verkiezingen een pijnlijke Brexit doormaken, die ook in de Unie voelbaar zal zijn.

Een andere optie die in Brussel genoemd wordt, is uitstel met 21 maanden. Dat zou zelfs een tweede referendum in het Verenigd Koninkrijk mogelijk maken, en tot afstel kunnen leiden. Maar het betekent ook dat de Britten moeten meedoen aan de verkiezingen voor het Europees Parlement in mei. Een horrorscenario, denken sommigen: dan gaan die straks óók helemaal over Brexit.