‘Gelehesjesbeweging door nepnieuws overstroomd’

Onderzoek burgerplatform Russia Today France is de meest geraadpleegde bron voor nieuwsvideo’s over de gele hesjes, zo blijkt uit onderzoek.

Demonstranten van de beweging van de ‘gele hesjes’ op de Champs-Élysées in Parijs op 9 maart.
Demonstranten van de beweging van de ‘gele hesjes’ op de Champs-Élysées in Parijs op 9 maart. Foto Ian Langsdon/EPA

Nepnieuwsberichten die rondgingen op Facebookpagina’s van de gelehesjesbeweging zijn de afgelopen vijf maanden naar schatting meer dan 100 miljoen keer bekeken. Dat blijkt uit een groot onderzoek van het internationale burgerplatform Avaaz dat deze woensdag verschijnt. Avaaz wil dat overheden en platforms strengere maatregelen nemen om de „gevaarlijke ziekte” nepnieuws te bestrijden. Anders dreigen volgens het platform de Europese verkiezingen van mei door nepnieuws te worden beïnvloed.

Dat er veel nepnieuws circuleert binnen de ‘gele hesjes’ was al langer duidelijk, maar de onderzoekers van Avaaz analyseerden voor het eerst uitgebreid het bereik, waarbij de Facebook-definitie van een ‘view’ (langer dan drie seconden) is gebruikt. Uit het rapport (Yellow vests flooded by fake news) blijkt dat de honderd best gelezen nepnieuwsitems op Facebook (tekst, afbeeldingen, video’s) zo’n 105 miljoen keer zijn bekeken en vier miljoen keer gedeeld sinds de start van de gelehesjesprotesten in november. Avaaz onderzocht alleen items die waren gefactcheckt door media en geheel of deels als onwaar waren bestempeld. Volgens Christoph Scott, campagnemanager desinformatie bij Avaaz, is de uitkomst van 105 miljoen voor die korte tijd „enorm”. Scott: „Er zijn in Frankrijk 35 miljoen actieve maandelijkse Facebookgebruikers. Als je alle ‘views’ gelijk verdeelt onder deze gebruikers, betekent dit dat iedere Franse gebruiker in die paar maanden gemiddeld drie keer nepnieuws heeft gezien.” Volgens Scott laat het onderzoek zien dat verspreiding van nepnieuws „nu ook op grote schaal in Europa gebeurt. Hele groepen creëren hun eigen werkelijkheid.”

Nederlandse video van Pegida

Van sommige aantoonbare onzinberichten was het bereik heel groot: de meest bekeken nepnieuwspost op Facebook over de gele hesjes – 4,5 miljoen keer – toonde oude foto’s van bebloede betogers uit Spanje. Een video uit Nederland, online gezet door anti-islambeweging Pegida, werd 1,3 miljoen keer bekeken. In de tekst bij het filmpje werd suggereerd dat een vrouw in Den Haag wegens haar gele hesje werd opgepakt terwijl de reden was dat zij zich niet kon identificeren. „Het laat zien dat nepnieuws zich niks van grenzen aantrekt”, zegt Scott.

Op YouTube was staatszender Russia Today France (RT) met afstand de best bekeken bron als het om nieuwsvideo’s over de gele hesjes gaat. RT werd afgelopen vijf maanden twee keer zoveel bekeken als de belangrijkste Franse media samen. Ook maakte RT ruim drie keer zoveel video’s over de gele hesjes als de Franse media. „Russia Today is op dit onderwerp gesprongen en heeft veel demonstraties live in beeld gebracht”, zegt Scott. „Hun video’s zijn misschien niet feitelijk incorrect, maar het is wel zeer eenzijdige en partijdige informatie.”

Avaaz pleit niet voor het verbieden van Russia Today, maar vindt wel dat YouTube in Europa bij de video’s moet aangeven „dat het hier om Russische propaganda gaat”. In de VS krijgen gebruikers sinds vorig jaar een waarschuwing als zij kijken naar video’s die door een overheid gefinancierd zijn. Verder vindt Scott dat YouTube via zijn algoritme video’s van RT minder moet aanbevelen. „Nu worden ze gratis aangeprezen.”

Van Facebook vraagt Avaaz alle gebruikers die nepnieuws over de gele hesjes zagen daarover actief te informeren. Het platform verwijst sinds kort wel naar factchecks onder nepnieuwsberichten, maar zo worden volgens Scott vooral mensen bereikt die het bericht hebben gedeeld. „Wij roepen Facebook richting de Europese verkiezingen op rectificaties aan te bieden aan alle gebruikers die nepnieuws hebben gezien.”

Avaaz hoopt dat Europese landen snel werk maken van wetgeving die platforms als Facebook en YouTube strikte regels oplegt als het om gaat om rechtzetten van nepnieuws. De Europese Commissie heeft vorig jaar een vrijwillige gedragscode opgesteld, maar volgens Scott is dat onvoldoende. „Er zijn nu geen wettelijke regels, dat is gevaarlijk. We moeten onze democratie beschermen.”