De jacht op de kraanvogelmoeder

Prehistorische kunst Op een 14.000 jaar oude tekening staat een kraanvogel, achtervolgd door jagers. Gaat dit over moederschap?

Steen met 14.000 jaar oude ingekraste tekening van een kraanvogeljacht, achter folie met dezelfde tekening.
Steen met 14.000 jaar oude ingekraste tekening van een kraanvogeljacht, achter folie met dezelfde tekening. Foto en bewerking Universiteit van Barcelona

Heel duidelijk een vogel, waarschijnlijk een kraanvogel, ruim 14.000 jaar geleden in een steen gekrast, tijdens de laatste millennia van de IJstijd. Maar wat staat er verder op die steen die archeologen vonden onder een overhangende rots in Catalonië? Waarschijnlijk een schets van mens, aan de buiging van zijn rug te zien en aan de lichte suggestie van kin en neus. Bij deze is ook een ‘ongeïdentificeerd motief’ gekrast, een halve cirkel met twee strepen. Een mislukte schets? Een wapen? Een stamsymbool?

Op de steen staan nog twee vagere schetsen die de archeologen typeren als ‘ongeïdentificeerde tweepotigen’: misschien een mens, misschien een jonge vogel. Bij kraanvogels blijven kuikens lang bij de moeder, dus een kuiken is niet onwaarschijnlijk.

Een groep Spaanse archeologen onder leiding van Inés Domingo doen in het tijdschrift L’antropologie (online 28 februari) uitgebreid verslag van hun vondst. Maar zoals zo vaak in de prehistorische kunst zijn er meer vragen dan antwoorden. Er lijkt sprake van een duidelijke compositie, met de vogel als centrale figuur. Is het de afbeelding van een jacht? De vogel lijkt dood, gezien zijn stijve poten, maar dat kan ook een kwestie zijn van „beperkt realisme”. „Het beeld van de jacht wordt gecombineerd met een beeld van moederschap”, typeert onderzoeksleider Domingo in een persbericht van de Universiteit van Barcelona een mogelijk verhaal achter de tekening.

Het is om allerlei redenen een bijzondere vondst. Uit Noordoost-Spanje is heel weinig prehistorische kunst bekend. En in het gebied zijn geen bejaagde vogelresten uit die tijd gevonden. De tekening is onder de negen meter brede rotsoverhang van L’Hort de la Boquera gevonden, naast resten van twee haardvuren en afslagen van stenen werktuigen van dezelfde ouderdom. De steen (ca. 30×20×17 cm) lag bij vergelijkbare stenen (zonder tekening), die duidelijk doelbewust op die plek waren neergelegd. De archeologen zouden er graag een soort rituele plek in zien, maar veel aanwijzingen daarvoor zijn er niet. Zelf zeggen ze dat zo: „Omdat de stenenaccumulatie zo dicht bij huiselijke resten is gevonden, kan het niet worden beschreven als een zuivere ruimte van verering”. Op een ander stuk leisteen zijn resten van rode kleurstof gevonden, op een derde zijn een paar lijnen ingekrast.

De vogel lijkt dood, met stijve poten, maar dat kan ook ‘beperkt realisme’ zijn

Ook binnen de grotere context van de Europese prehistorie is deze IJstijdtekening van een mens én een vogel een bijzondere vondst. Vogels werden toen zelden afgebeeld, net als mensen. Wel lijken mens en vogel tegen het einde van de IJstijd iets vaker te worden afgebeeld. Naast deze nieuwe ‘gravure’ zijn er uit de Europese prehistorie drie afbeeldingen van vogels met mensen bekend: de beroemde achterovervallende ‘sjamaan’ uit het Franse Lascaux met de vogel op een stok (ca. 15.000 jaar oud); een gans en een waterhoen met een rond mensenhoofd op de ‘Grote jachtplaat’ uit het Duitse Gönnersdorf (eveneens ca. 15.000 jaar oud); en twee zwanen en drie demonachtige mensjes op een geweistok uit het Franse Mège à Teyjat (ca. 13.000 jaar oud). Ook uit Australië is een paleolithische jachtscene met een vogel bekend, uit Arnhemland: een jager gooit met kracht een speer naar een emu. Net als over de vogelstokscène uit Lascaux bestaan ook hierover veel interpretaties: is dit ‘gewoon’ een jacht, of toch de uitbeelding van een mythe, een droom van een sjamaan, of vooral de presentatie van een totemdier?