Nemes’ camera volgt in lange takes een heldin, de joodse hoedenmaakster Írisz Leiter (Juli Jakab).

László Nemes: ‘Het ligt in onze aard om signalen voor een catastrofe te negeren’

Laszló Nemes De tweede film van de Hongaarse Oscarwinnaar Nemes is verbluffend en evocatief, maar frustrerend. Wat betekenen al die elitaire intriges en anarchistische bendes waarop zijn heldin Írisz stuit in Boedapest anno 1913?

Altijd lastig, zo’n tweede film. Zeker als je debuut zo’n wereldwijde sensatie was. Auschwitzepos Son of Saul van de Hongaarse regisseur László Nemes (42), won in 2015 op het filmfestival van Cannes de Grand Prix (tweede prijs), een Oscar en 68 andere filmprijzen.

Dat succes ervoer Nemes als druk, zegt hij in september op het Lido van Venetië, waar zijn tweede film Sunset in première gaat. „Als je het niet kent, is het een zeer surrealistische ervaring, zo’n rode loper in Cannes, een Oscargala. Ik probeer normaal te blijven – niet dat ik nu een villa in Beverly Hills heb hoor, maakt u zich geen zorgen. Maar de zwaarte van Son of Saul hield me met beide benen op de grond. Ik kon daarna niet even iets luchtigs doen.”

Luchtigheid zal niemand Sunset verwijten: wel wordt de film gemengd onthaald in Venetië. Stilistisch heeft Sunset veel gemeen met Son of Saul. Nemes’ camera volgt in lange takes een heldin, de joodse hoedemaakster Írisz Leiter. Zij keert anno 1913 terug naar Boedapest, naar het warenhuis dat haar familienaam draagt: haar ouders stierven in een mysterieuze brand toen ze twee jaar was. Hoe zat dat? En wie is haar broer Kálmán, een zwarte legende in de Hongaarse onderwereld?

De echte hoofdpersoon van Sunset is Boedapest, zo blijkt, het tweede machtscentrum van het Habsburgse Rijk dat op de drempel van een implosie staat. De ondiepe focus van Nemes’ camera gunt ons een vage impressie van wriemelende mensenmassa’s, monumentale gebouwen, koetsen en hoepelrokken in wufte krijtkleuren, maar ook van stampende machines en proletariërs die broeien in een waas van stoom, mist en roest. Verbluffend en evocatief, maar best frustrerend: want wat betekenen al die elitaire intriges met seksueel misbruik en anarchistische bendes waarop de koppige Írisz stuit? Sunset stapelt raadsel op mysterie op enigma en laat ons achter in een narratieve nevel.

‘Sunset’ eindigt in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog. Moeten we het zien als een prequel van ‘Son of Saul’?

„Het gaat om de voor mij raadselachtige ondergang van een beschaving op de top van zijn verfijning en elegantie. Toen ik een kind was, vertelde mijn (joodse) oma mij over het fin de siècle in Boedapest. Zij overleefde totalitaire regimes, de Holocaust, bezettingen en opstanden en kon al die werelden met elkaar vergelijken. Sunset begon met het beeld van een fragiele vrouw die al die chaos overleeft, maar nooit helemaal begrijpt. Die verloren is in de stad, die zichzelf zoekt, haar familie, haar verleden.”

In ‘Sunset’ lijkt de ondergang van het Habsburgse Rijk – en van Europa – een onverklaarbaar mysterie. Maar er zijn toch geschiedenisboeken over vol geschreven?

„U kunt inderdaad boeken vol factoren en oorzaken opsommen, als een accountant. Ik heb die ook gelezen. Toch verklaart dat niet echt het waarom, en of dit onvermijdelijk was. Hoe zoveel miljoenen jongemannen de loopgraven introkken om elkaar met tienduizend per dag op industriële schaal af te slachten.”

Wilt u een verband leggen tussen het fin de siècle en onze tijd?

„Het leek zo’n veelbelovende, hoopvolle tijd van vrede en verbazende uitvindingen, van razendsnelle vooruitgang in welvaart, gezondheid, wetenschap, zelfs democratie. Wij weten nu wat er volgde: twee wereldoorlogen, een Koude Oorlog. Het gaat mij erom dat niemand dat in die tijd zag aankomen. Nu zie je hoe kids zich verliezen in games, virtual reality en visioenen van een stralende toekomst, maar is dat wat ons staat te wachten? Het ligt in onze aard om signalen voor een catastrofe niet te zien, of te negeren. Maar de geschiedenis herhaalt zich. Niet letterlijk, maar in patronen.”

Lees hier de recensie van ‘Sunset’

Er zit iets repetitiefs in ‘Sunset’. Uw heldin gaat op pad om een raadsel te ontsluieren, en faalt. Steeds opnieuw…

„Ik zie Sunset als een soort perpetuum mobile, zoals onze planeet. Die draait om de zon en om zijn as, in steeds dezelfde choreografie van licht en duisternis, warmte en kou. Elk jaar terug naar zijn uitgangspunt. Onderweg verandert van alles, de grote beweging is hetzelfde. Of denk aan een dans die na een aantal passen op zijn beginpunt terugkeert. Er ligt fatalisme besloten in Sunset. Een beetje Kafka ook.”

U maakt het de kijker wel erg lastig een pointe te vinden.

„Wil je alles begrijpen, dan ben je bij mij aan het verkeerde adres. Cinema conditioneert ons in een bepaalde verhalende structuur, hoe personages handelen en reageren. Sunset werkt totaal anders, met een hoog risico van falen, dat erken ik. Maar ik geef u in elk geval de ruimte uzelf in de film te projecteren en uw eigen verhaal te ontdekken.”

U wilt de structuur van de film op de helling zetten?

„Film als entertainment is prima, maar ik sta in een traditie die het publiek op het verkeerde been zet en uitdaagt zelf de essentie te vinden. Dat gebeurde in de cinema van de jaren zestig en zeventig, maar nu veel te weinig. Het hangt volgens mij samen met de dominantie van televisie. Een ‘gouden eeuw van televisie’ is geen gouden eeuw van cinema. Televisie vernietigt de lust tot experimenteren, zo simpel is dat. Het moet werken op dat kleine scherm, direct begrijpelijk zijn en voorkomen dat u naar een ander kanaal zapt. Sunset is minder geschikt voor tv.”