In het Thaise dorpje Tha Than was de tilapiavijver ineens oranje

Afvalverwerking in Thailand Waar het meeste Nederlandse recyclebaar plastic in 2010 nog naar China ging, is dat in 2018 het minst, zo blijkt uit nieuwe cijfers. Nu het land strenge regels heeft ingevoerd voor de import van afval, verschuift de recyclebusiness naar Zuidoost-Azië. In een Thais dorp is er nu zware vervuiling.

Prapatt Ninueepon bij de vervuilde rivier.
Prapatt Ninueepon bij de vervuilde rivier. Foto Annemarie Kas

De oogst liep dit jaar uit op één grote teleurstelling. De meeste cassaveplanten waren verrot, sommige hadden helemaal geen knollen. Het veld waar Payao Charoonwong naar wijst, ligt er dor en droog bij.

De oorzaak van hun verpeste oogst is het vervuilde grondwater, dat weet de Thaise wel zeker. Ze woont op een paar honderd meter afstand van een fabriek die elektronisch afval verwerkt. Vanaf haar veranda kun je de opgestapelde zakken met oude kabels en kapotte apparaten op het fabrieksterrein nog net zien liggen.

Payao Charoonwong heeft het grondwater laten onderzoeken. De percentages ijzer, lood en nikkel waren veel te hoog. Haar waterput gebruikt ze al maanden niet meer. „Als je het water een uurtje in een emmer laat staan, zakt alles naar beneden en zie je goed wat voor troep erin zit.”

De fabriek begon in 2017 met één gebouwtje, maar vorig jaar ging de uitbreiding hard. Vrachtwagens vol afval reden elke dag af en aan. Als ze aan het werk zijn bij de fabriek, daalt overal in de buurt zwart stof neer en slaat de stank van verbrand plastic op je keel, zegt Charoonwong. „Het plastic verbranden is illegaal en vervuilend.” Zij ontdekte met de andere inwoners dat het bedrijf stiekem afvalwater in een poel verderop liet lopen.

In Tha Than, een boerendorp ten oosten van de Thaise hoofdstad Bangkok, komen alle aspecten van de wereldwijde recyclecrisis terug. China, dat jarenlang veruit het meeste afval van westerse landen verwerkte, heeft sinds januari 2018 veel strengere regels voor de import van plastic, oud papier en elektronisch afval.

Achter de recycle fabriek.

Foto Annemarie Kas

Chaos

Volgens de officiële verklaring van China was het afval dat binnenkwam te sterk vervuild en moet het land zijn bevolking en milieu ertegen beschermen. De officieuze reden is volgens veel analisten dat hun binnenlandse afvalverwerking om meer en meer capaciteit vraagt. Hoe dan ook: het besluit veroorzaakte een chaos waar de recyclewereld nu, ruim een jaar later, nog niet van is bekomen.

De export van allerlei soorten afval, maar vooral plastic en papier, verschoof naar landen in Zuidoost-Azië, naar Thailand, Vietnam, Maleisië en Indonesië. En ironisch genoeg zijn het daar vaak Chinese ondernemers die het afval verwerken: de fabriek in Tha Than heeft Chinese eigenaren. Volgens dorpsbewoners werken er geen Thai, alleen een groep arbeiders uit Cambodja en Myanmar die amper van het terrein af komen.

Probleem is dat de landen in Zuidoost-Azië al die extra aanvoer niet op een verantwoorde manier kunnen verwerken, zegt Penchom Saetang. Zij is directeur van Earth, dat staat voor Ecological Alert and Recovery Thailand. Het is een kleine non-gouvernementele organisatie die in Thailand duurzaamheid op de agenda probeert te krijgen. „Als Thailand goede milieuregels zou hebben en die regels ook nog zou handhaven, zou het best bepaalde soorten afval kunnen verwerken. Alleen allebei die voorwaarden ontbreken.”

Dat blijkt wel in Tha Tan. Op tien minuten rijden van het recyclebedrijf voor elektrisch afval laat boer Prapatt Ninueepon zijn knaloranje visvijver zien. Hij kweekte er tilapiavissen, die allemaal zijn doodgegaan. En kort nadat de vijver vervuild was geraakt, dat is nu ongeveer een jaar geleden, kleurden ineens ook de limoenen in zijn boomgaard oranjegeel.

Als je het water een uurtje in een emmer laat staan, zakt alles naar beneden en zie je goed wat voor troep erin zit

Payao Charoonwong Thaise plattelandsvrouw

Te veel chroom, zink en nikkel

Prapatt Ninueepon verdenkt het bedrijf bij hem in de buurt dat gebruikte olie en batterijen recyclet. En hij vermoedt dat zijn buurman, die geldproblemen schijnt te hebben, heeft meegeholpen met het lozen van vervuild restwater. De ngo Earth voerde ook hier testen uit, met beroerde resultaten. Het water bevat te hoge percentages chroom, zink en nikkel. De boer heeft een klacht ingediend bij de provincie, maar hij moet afwachten wat daaruit komt. „De overheid werkt veel te langzaam.”

De meeste landen in Zuidoost-Azië reageerden vorig jaar daarentegen vrij snel toen de containers vol plastic en e-waste ineens hún havens binnenvoeren. Ze kondigden, net als China, strengere regels aan. Vietnam stelde een stop in voor importvergunningen en Maleisië legde de import tijdelijk stil. Hun overheden proberen bedrijven die zich niet aan de regels houden of zonder vergunning werken, op te sporen. Hun boodschap: wij willen niet de vuilnisbelt van de wereld worden.

Thailand heeft per 2021 een verbod aangekondigd op meer dan vierhonderd soorten plastic en elektronisch afval. En de autoriteiten lieten vorig jaar, tijdens de piek van de invoer, hun gezag flink gelden: in een paar weken tijd namen ze containers vol plastic en elektronisch afval in beslag in Laem Chabang, de belangrijkste haven van het land. Ook de fabriek van het elektronisch afval in Tha Than moest – tijdelijk – dicht omdat die zich niet aan de regels hield. Het terrein is nu uitgestorven, de laatste paar dagen zijn er geen vrachtwagens langs gekomen.

De recycle fabriek.

Foto Annemarie Kas

Voor de show

De inwoners van Tha Than en Penchom Saetang van Earth hebben zo hun twijfels over de oprechtheid van de overheid. De enige oplossing is dat de fabriek helemaal sluit, vinden de bewoners. „Als wij niet waren gaan klagen, was er helemaal niets gebeurd”, zegt Payao Charoonwong.

Op nationaal niveau geldt dat de overheid nog niet bekend heeft gemaakt voor welke soorten dat importverbod precies moet gelden. Bedrijven verdienen natuurlijk goed geld aan de verwerking van het afval, zegt Penchom Saetang. „Ik denk dat de overheid en de betrokken bedrijven nu een discussie met elkaar hebben over wat ze moeten doen.”

Sommige critici, zegt Saetang voorzichtig, vonden dat in beslag nemen van containers maar voor de show. De Thaise regering maakt het de laatste tijd juist alleen maar makkelijker om een recyclebedrijf te beginnen, zegt ze: „Over de invoer van plastic afval hoef je geen belasting te betalen. En een nieuw wetsvoorstel regelt dat als je eenmaal een bouwvergunning voor een fabriek hebt, die voor altijd geldig is.” Ook de verplichting om vooraf onderzoek te doen naar de impact die een fabriek op de omgeving zou hebben, wordt afgeschaft.

Stortplaats van het Westen

Bedrijven die geld verdienen aan recycling willen graag af van de beeldvorming dat Zuidoost-Azië de stortplaats van het Westen dreigt te worden. Ook Mike Ritchie vindt dat beeld verkeerd. Hij is directeur van het Australische adviesbureau MRA Consulting Group, gespecialiseerd in recycling. Vergeet niet dat bedrijven betálen voor het plastic, zegt hij. Tussen de 350 en 400 Australische dollar voor een ton, dat is tussen de 215 en 250 euro. „Ze willen het hebben, het heeft waarde. Zij zien het niet als afval, maar als grondstof.”

Mike Ritchie is kritisch op non-gouvernementele organisaties die westerse landen nu oproepen om te stoppen met de export van hun afval. „Dat wat zij consequent ‘dumpen’ noemen.” Ze negeren zo dat er ook vraag bestaat naar gebruikt plastic, vooral in landen waar veel fabrieken staan die plastic producten maken: stoelen, tafels of speelgoed.

Lees ook dit opiniestuk: Plastic afval maakt stinkende wonden

In een land als Australië, of in Europese landen, ontbreekt die vraag. Het zou wel goed kunnen dat ontwikkelde landen extra moeite gaan doen om hun afval schoner te krijgen voor de export, en het beter verwerkbaar maken om het uiteindelijk opnieuw te gebruiken. „Maar de productie van nieuwe consumentengoederen blijft waarschijnlijk wel in Azië. Het is een rationele kwestie van vraag en aanbod.”

Taak voor de Wereldbank

Belangrijk is volgens Ritchie daarom dat Aziatische landen hulp krijgen bij de ontwikkeling van een goed afvalsysteem, zodat het milieu niet onnodig belast wordt. Landen als Thailand en Indonesië hebben al moeite om hun eigen afval te verwerken, laat staan dat van anderen. „Bedrijven in die landen zijn begonnen met importeren van grote hoeveelheden plastic zonder dat daar goede regels voor bestonden. Dat moet anders.” Een taak voor de Wereldbank, en voor de ngo’s die volgens hem nu de oplossing in de verkeerde hoek zoeken. „Niemand wil natuurlijk dat vervuild restwater ergens in een rivier verdwijnt.”