Deelnemers mogen in Nederland niet klagen over realityshows

‘Hulpprogramma’s’ Anorexia Eetclub is „met de grootste zorg” gemaakt. Toch is er kritiek. Moeten hulpbehoevenden wel op tv? Of is een verbod beter?

Beeld X&FM

'Als je televisieprogramma’s maakt mag kennelijk alles?’ ‘Tegen anorexia-patiënten zeggen dat ze „niet ziek genoeg zijn” om op tv te mogen. Wat de fuck. En kan die zogenaamde hulp-tv sowieso eens weg?’ Het is een greep uit de reacties van twitteraars op NRC's onderzoek naar tv-programma Anorexia Eetclub.

Uit onderzoek van NRC bleek dinsdag dat de makers van Anorexia Eetclub, een tv-programma met anorexiapatiënten, in het selectietraject onzorgvuldig en risicovol te werk gingen. Jongeren werden op grote schaal benaderd voor een programma waarin zij konden leren „normaal te koken en te eten”. Daarbij werden onder meer persoonlijke gegevens met derden gedeeld zonder dat zij daarvoor toestemming hadden gegeven. Ook zijn jongeren benaderd terwijl zij in klinieken verbleven, behandelprogramma’s zijn mogelijk verstoord. Bijzonder hoogleraar eetstoornissen aan het Leids Universitair Medisch Centrum, Eric van Furth, pleit nu voor een gedragscode voor programmamakers. Zij moeten zorgvuldiger met hulpbehoevenden omgaan. Hoogleraar en psychiater Damiaan Denys is zelfs voor een verbod.

1. Kan dat, een verbod op hulpprogramma’s met patiënten?

Nee. Omroepen zijn redactioneel onafhankelijk. Zij mogen met de jaarlijkse Rijksbijdrage van 780 miljoen euro in principe maken wat ze willen. Natuurlijk moeten zij zich houden aan de wet (aanzetten tot rassenhaat mag niet). En ook als het gaat om reclame of sponsoring zijn er strakke regels, vastgelegd in de Mediawet. Maar in die wet staat niets over de werkwijze van redacteuren, niets over fatsoen. Bij het Commissariaat voor de Media kwamen eerder dit jaar wel klachten binnen over Anorexia Eetclub, maar daarmee kon de toezichthouder niets. „Wij hebben de klager naar de omroep doorverwezen.”

Lees hier het achtergrondverhaal: Hoe van alles misging in het selectietraject voor tv-programma Anorexia Eetclub

2. Wat voor regels stellen omroepen aan zichzelf?

Omroepen hebben de plicht tot een redactiestatuut. Daarin staat waaraan medewerkers en programma’s van de omroep moeten voldoen – al lees je er ook aan af welke waarden een omroep nu echt belangrijk vindt. De NTR – de omroep met het meest omvangrijke statuut, en verantwoordelijk voor Anorexia Eetclub – maakt zich expliciet hard voor kwetsbare groepen: jongeren in NTR-programma’s moeten beschermd worden „tegen onnodige emotionele belasting en tegen nadelige gevolgen voor hun welzijn”.

De vraag is of dat is gebeurd bij de productie van Anorexia Eetclub. De omroep vindt van wel: het programma is met „de grootste zorg” gemaakt. Klagers kunnen de NTR daar overigens wel op aanspreken – een klachtenregeling is namelijk óók verplicht.

De ombudsman voor de publieke omroep kan alleen uitspraak doen over journalistieke producties. Margo Smit maakt zich nu hard voor het Britse model: bij de BBC kunnen mensen klagen over álle programma’s, ook reality.

3. En als de klager en omroep er niet uitkomen?

Soms komt het tot een rechtszaak. Een deelnemer van Mijn leven in puin, over mensen met verzamelwoede, probeerde in 2016 uitzending te voorkomen. Zij schaamde zich voor haar situatie en wist niet waarvoor ze getekend had, luidde haar verweer. Ze verloor een kort geding en moest de proceskosten betalen.