May en Juncker passen Brexit-deal aan met ‘aanvullende verklaring’

Brexit Premier May vloog maandag naar Straatsburg voor overleg op het laatste moment over Brexit en kreeg een garantie van de EU over de Ierse grens. Komt er deze week duidelijkheid?

De voorzitter van de Europese Commissie Jean-Claude Juncker verwelkomt de Britse premier Theresa May maandagavond in Straatsburg voor spoedberaad.
De voorzitter van de Europese Commissie Jean-Claude Juncker verwelkomt de Britse premier Theresa May maandagavond in Straatsburg voor spoedberaad. Foto Patrick Seeger/EPA

Na uren van overleg in het Winston Churchill-gebouw van het Europees Parlement in Straatsburg zaten premier Theresa May en Commissie-voorzitter Jean-Claude Juncker kort voor middernacht eindelijk tevreden naast elkaar. Voor de tweede keer in de Brexit-onderhandelingen beweerden zij dat ze de best mogelijke deal hadden gesloten. Het eerste akkoord werd door het Britse Lagerhuis in januari overweldigend weggestemd. Daarom moesten onderhandelaars van de EU en de Britten opnieuw wekenlang met elkaar in de clinch. Die gesprekken resulteerden in een ‘aanvullende verklaring met juridische bindende werking’, noem het een inlegvel, over de noodoplossing die de grens op het Ierse eiland ‘onzichtbaar’ dient te houden.

„Nu is het helder dat de noodoplossing niet permanent van aard is”, zei May fel. De premier zei dat ze garanties heeft gekregen dat de Britten eventueel de noodoplossing eenzijdig kunnen opzeggen als in de toekomst de onderhandelingen over een nieuw handelsakkoord vastlopen en de EU onredelijk is. Juncker liet doorschemeren dat de afspraken weinig nieuw nieuws bevatten. „De noodoplossing is een verzekeringspolis. Niets meer, niets minder. De intentie is om die niet in te zetten, zoals alle verzekeringspolissen”, zei de Commissie-voorzitter. „Dit is een aanvulling op het scheidingsakkoord en wijzigt de werking niet.”

Dinsdag moet het Lagerhuis stemmen of er steun is voor deze cosmetisch aangepaste deal. „In politiek krijg je soms een tweede, maar geen derde kans”, waarschuwde Juncker. Dat leek hem laat op de avond in de Elzas een gepast schot voor de boeg in een cruciale Brexit-week.

Dinsdag: stemming over de deal van May

Het meest ordentelijke verloop van de week, en de Brexit, vindt plaats als het Lagerhuis dinsdag plots overtuigd is van de afspraken die May in Straatsburg maakte, en voor haar deal stemt. De angel is er uit: de Britten treden uit volgens de voorwaarden die May vorig jaar afsprak met de EU. Er komt een overgangstermijn tot minimaal eind 2020. In die tijd zal er onderhandeld worden over een nieuwe relatie (handel, veiligheid) tussen het VK en de EU. Als dat akkoord niet op tijd rond is, zal de noodoplossing ervoor zorgen dat die belangrijke en beladen grens tussen EU-lid Ierland en de Britse provincie Noord-Ierland onzichtbaar blijft. Er moeten dan nog belangrijke zaken en duizenden details geregeld worden, maar de Brexit is done and dusted.

Het probleem? Grote delen van de Conservatieven, Labour en de Noord-Ierse unionisten hebben zich de afgelopen weken zo negatief over de plannen van May uitgelaten dat zij niet snel een draai zullen maken.

Labour stelde het niet op prijs dat May deze maand op het laatste moment een bescheiden (1,6 miljard pond) fonds voorstelde om verloederde gebieden in de Midlands en het noorden van Engeland op te knappen. Politieke omkoping, reageerde Labour fel. Brexiteers bij de Tories vinden dat de deal van May ervoor zorgt dat te lang EU-regels gevolgd moeten worden waardoor de handelsvoordelen die zij zien uitblijven. De Noord-Ierse unionisten zijn tegen de Ierse noodoplossing.

De inhoud van wat Juncker en May afspraken is van minder belang. Het is vooral een zaak of tegenstribbelende Lagerhuisleden in de toezeggingen een geloofwaardige reden vinden om hun verzet tegen de deal te staken. Labour reageerde vernietigend. Keir Starmer, die het Brexit-dossier doet voor de grootste oppositiepartij sprak maandagavond van een absurde situatie. „May beloofde dat ze naar Brussel ging om de scheidingsakte aan te passen. Daarna stemde ze voor een voorstel om de noodoplossing te vervangen met iets anders. Dat is allemaal niet gebeurd. Dit is geen grote wijziging, maar een herhaling”, zei Starmer. Hij kondigde aan dat Labour dinsdag tegen de deal stemt.

De rechterflank van de Tories was afwachtend. Eerst de plannen bestuderen, juridisch advies inwinnen en dan pas een oordeel vellen, zei Brexiteer Steve Baker.  Het wordt wellicht een slapeloze nacht voor de Brexiteers: op dinsdag moeten zij beslissen of zij kunnen leven met een, in hun ogen, matige deal om erger - uitstel of afstel - te voorkomen. Het antwoord op die vraag kan de doorslag geven of het bliksembezoek van May aan Straatsburg straks de geschiedenisboeken ingaat als wanhoopsoffensief of de politieke meesterzet die toch een ordentelijke Brexit teweeg bracht.

Woensdag: het Lagerhuis stemt over No Deal

Als het Lagerhuis dinsdag de deal van May verwerpt, breekt woensdag weer een dag aan die onder hoogspanning staat. Er zal gespeculeerd worden over de positie van May. Het kan zijn dat Labour-leider Jeremy Corbyn een motie van wantrouwen indient in het Lagerhuis. In januari lukte het hem niet May zo weg te krijgen, maar wellicht dat Tories en Noord-Ierse unionisten, haar gedoogpartner, deze keer hun buik vol hebben van de chaos.

Toch is dat bijzaak. De belangrijkste stemming van de dag zal gaan over No Deal. Ruim 640 leden van het Lagerhuis moeten zich uitspreken of ze bereid zijn op 29 maart de EU te verlaten zonder akkoord. Dat deze stemming gehouden wordt is het gevolg van enorme druk die Lagerhuisleden en ministers als Amber Rudd (Sociale Zaken) en Philip Hammond (Financiën) uitoefenden op May. Zij vinden een No Deal onverantwoord en dreigden met opstappen als hun partijleider de vraag niet zou voorleggen.

In januari vroeg Caroline Spelman (Conservatieven) zo’n stemming aan. Toen verwierp het Lagerhuis nipt — 318 voor en 301 tegen — No Deal. Dat was een niet-bindende stemming. Er zijn Conservatieven die nu liever No Deal willen dan riskeren dat de Brexit wordt uitgesteld of opnieuw aan de kiezer wordt voorgelegd in een tweede referendum. Dat zien zij als kiezersbedrog. Het kan dus zijn dat de uitslag nipter is dan de vorige keer.

Tegelijkertijd, het idee dat het VK over zeventien dagen zonder akkoord, bruusk de banden verbreekt met haar belangrijkste handelspartner, bron van voedsel, levensmiddelen en medicijnen, zal voor een substantieel deel van de politiek zo beangstigend zijn dat ze No Deal absoluut willen voorkomen.

Donderdag: het Lagerhuis stemt over uitstel

In geval van een nee tegen Mays deal op dinsdag en een afkeuring van No Deal op woensdag, spreekt het Lagerhuis zich donderdag uit over uitstel. Als No Deal van tafel is geveegd door het Lagerhuis is de kans klein dat een meerderheid ontbreekt voor uitstel. Anders is de Britse politiek weer terug bij af (een vertrek zonder akkoord op 29 maart) en heeft het Lagerhuis aangetoond werkelijk geen idee te hebben wat het wil.

De discussie zal vooral gaan over de voorwaarden waarop May op de EU-top op 21 en 22 maart aan de overige 27 EU-leden toestemming vraagt voor uitstel.

Lees ook: Britse politieke chaos geeft Remainers hoop

De voorwaarden worden de volgende twist. May dringt aan op een kortstondig uitstel, uiterlijk tot aan de verkiezingen voor het Europees Parlement in mei.

Een aantal Europese hoofdsteden wil uitstel van anderhalf jaar, zodat de Britten de Brexit kunnen ‘resetten’, codetaal voor of een draai naar een zachtere Brexit (deelname interne markt en douane-unie) of een nieuw Brits referendum.

Dat kan dus de uitkomst zijn van deze week: de constatering dat de Brexit-saga niet in de ontknoping, maar slechts in de opbouw verkeert.

Update (12 maart 2019): dit artikel is na eerste publicatie geüpdatet met het verslag van de persconferentie van May en Juncker.