Britse politieke chaos geeft Remainers hoop

AntiBrexit Een nieuw referendum kan nog! Daar zijn EU-minnende activisten in Bristol van overtuigd in aanloop naar de Brexit-stemming op dinsdag. Begrip voor de 17 miljoen Britten die voor Leave waren, is er niet. „Er was geen diepere reden.”

Een muurschildering in Bristol die gemaakt werd in opdracht van een actiegroep die wil dat het VK in de EU blijft.
Een muurschildering in Bristol die gemaakt werd in opdracht van een actiegroep die wil dat het VK in de EU blijft. Foto Geoff Caddick/AFP

Om 08.49 uur, elf minuten voor onze afspraak, stuurt Will Hull voor de zekerheid een mailtje. „Ik zit al in het koffietentje in een hoek te werken achter een laptop looking remainey.” De tekst die een minderheid van de kiezers op 23 juni 2016 op het stembiljet van het raadgevend referendum aankruiste — Remain a member of the European Union — is uitgegroeid tot een identiteit. Remoaners, Remainiacs, spotnamen van Brexiteers, zijn geuzentitels geworden voor hen die zich tot de laatste snik verzetten tegen de Brexit.

Uiteindelijk valt het in Bristol mee. Hull zit niet in een hoekje met de EU-vlag over zijn schouder gedrapeerd, verdiept in The Guardian, de linkse krant die tegen uittreden is. Alleen een blauw polsbandje met gele sterretjes dient als teken dat Hull tegen het Britse uittreden uit de Europese Unie is. „Toen premier David Cameron in aanloop naar het referendum besloot campagne te voeren om lid van de EU te blijven, dacht ik: dit wordt een ramp. Voor Remain stemmen was ‘glibberige Dave’ gelijk geven. De campagne was zo futloos als een krop natte sla. Na de uitslag ben ik actief geworden.”

Met actief worden bedoelt Hull dat hij lid is geworden van Bristol for Europe, een organisatie die tegen de Brexit is. Strijdbaar vertelt hij over de plannen. Op 23 maart vindt in Londen een grote mars plaats. Tienduizenden demonstranten zullen, net zoals eind oktober 2018, pleiten voor een nieuw referendum. De vorige keer wist Bristol for Europe, samen met de buren van Bath for Europe, bussen vol te krijgen. Dit keer pakken ze het grootser aan: ze hebben een trein gecharterd. „Uitverkocht”, zegt Hull.

Lees ook het stuk van correspondent Caroline de Gruyter: Misschien is het maar beter dat de Britten gaan

Het Brexit-feuilleton

Deze week wordt het Brexit-feuilleton beslist, althans voorlopig. Dinsdag stemt het Lagerhuis opnieuw over de Brexit-deal van premier Theresa May. Verliest zij die stemming, dan moet het Lagerhuis zich uitspreken over de wenselijkheid van een No Deal-Brexit. Vindt de Britse politiek dit te riskant, chaotisch en onverantwoord, dan wordt er donderdag gestemd over de vraag of May bij de EU voorlopig uitstel moet aanvragen.

Dat het slechts 2,5 week voor 29 maart nog zin heeft om actie te voeren tegen de Brexit, is volgens Hull geen wonder, maar een teken van politieke chaos. „Als May kort na het referendum steun had gezocht bij Labour was de zaak nu rond geweest. Dan was een akkoord allang geregeld.”

Zijn tafelgenoot knikt. Eileen Means was jarenlang raadslid voor Labour in de gemeenteraad van Bristol. Ze was een tijd afdelingsvoorzitter en zowel pro-Europees als vergroeid met de partij. Means gelooft in het verheffingsideaal dat bij Labour hoort. De partij hoort arbeiders een beter bestaan en kansen te gunnen. Zelf begon Means ooit als maatschappelijk werker en klom ze op tot directeur van de sociale dienst in het zuidwesten van Engeland. Corbyn verkwanselt die beginselen van Labour door lang de Brexit te steunen ook al beschadigt dat de Britse economie, arbeidsmarkt en welvaart. Means: „De afgelopen jaren is de politiek geregeerd door de tirannie van de wil van het volk. Corbyn en May waren gefixeerd op Leave-stemmers.”

Verkeerde antwoord op de juiste vraag

Weinig plekken zijn zo kosmopolitisch progressief, zo milieubewust, zo tegen de Brexit als de binnenstad van Bristol, de universiteitswijk en de duurdere buurten als Clifton. Bristol is hipper dan de hipste delen van Londen: in Bristol heb je minder geld nodig om trendy te zijn. De platenwinkels hebben een groter assortiment, de cafés meer ruimte om kunst tentoon te stellen.

Hier in Bristol, dat protestkunstenaar Banksy voortbracht, is het stadsbestuur tegen de Brexit. „Het is het verkeerde antwoord op de juiste vraag”, zei burgemeester Marvin Rees (Labour) tegen de Bristol Post. „We moeten ons richten op het verkleinen van ongelijkheid, armoede aanpakken en kansen creëren voor mensen.” Uit onderzoek van de gemeente blijkt dat de extreemste vorm van uittreden, een No Deal-Brexit, de stad schade toebrengt. Zonder EU-potjes vallen bij de begroting van de gemeente en de universiteit gaten. Zonder EU-personeel ontstaan problemen bij zorginstellingen.

Val Hennessy ziet die concrete kant van de Brexit ook. Ze is directeur van International House Bristol, een taalschool die ze ruim dertig jaar geleden opzette. Jonge Spanjaarden en Italianen die in de zomer cursussen volgen, zijn voor haar een belangrijke bron van inkomsten. „Zij reizen vaak op identiteitskaarten, dat kan binnen de EU. Na de Brexit hebben ze een paspoort nodig. Mijn Spaanse en Italiaanse contacten vragen of ik het cursusgeld kan verlagen om te compenseren voor de kosten van een paspoort”, zegt Hennessy, gezeten aan een lessenaar in een lokaal.

Toch is Hennessy vooral bezorgd over de bredere trend waarvan zij gelooft dat Brexit een uiting is: toenemende onverdraagzaamheid – ook als dat economische schade betekent. Ze geeft een voorbeeld. Tot een paar jaar geleden verdiende Hennessy goud geld aan langdurige beginnerscursussen Engels aan officieren, politiemannen en jonge professionals uit Saoedi-Arabië en Koeweit.

Reken even mee, zegt ze. Haar taalschool had jaarlijkse vier studenten uit Saoedi-Arabië die met een Koning Abdullah-beurs kwamen. Zij kregen 100.000 pond aan cursusgeld en 100.000 pond aan zakgeld. Opeens besloot de minister van Binnenlandse Zaken dat taalopleidingen die langdurige beginnerscursussen aanboden heimelijke visumfabrieken waren.

Ik wil niet neerbuigend zijn, maar wij, diegenen die zich Europeaan noemen, hebben meer informatie, weten meer

Val Hennessy directeur taalschool

Hennessy: „Te bizar voor woorden. Als gevolg is die hele markt overgenomen door Ierland en Australië. Weet je wie die minister was? Juist. Theresa May. Ze is geobsedeerd door migratie. Dat is funest.”

Hennessy gelooft dat May en haar ministers geen idee hebben wat ze te wachten staat. Het aantal Britten dat bij IH Bristol Duits leert, is sinds kort verviervoudigd. Hennessy: „Werknemers bij bedrijven die denken de switch te moeten maken naar een stabiel land, dat onderdeel is van de Europese interne markt.”

De Britse neergang na de Brexit is volgens Hennessy niet onvermijdelijk. Uittreden kan nog tegengehouden worden. „Ik ben voor een nieuw referendum”, zegt ze. „Veel mensen zijn het beu hoe het nu gaat. Een nieuw referendum ontketent energie. Jongeren zullen massaal stemmen voor hun toekomst.”

De hoop op een nieuwe volksraadpleging neemt toe sinds Labour-leider Jeremy Corbyn een moeizame en trage draai heeft gemaakt. Een referendum is de beste manier om het land te behoeden voor „een snoeiharde Tory-Brexit”, zegt Corbyn nu.

Dat is goed nieuws, denkt voormalig Labour-politica Means. „Steun van de partijleider betekent dat het partijapparaat in beweging komt. Meer geld, meer mensen om te flyeren. Dat is significant.”

Het blijft lastig, verwacht activist Hull. Labour wordt gehinderd door de draai naar links die de partij met Corbyn heeft gemaakt, en door de weerzin die hij opwekt bij ‘centristen’. „Een nieuw referendum mag niet gezien worden als een project van Corbyn. Dan krijg je nooit genoeg Conservatieven mee in het Lagerhuis.”

De grote ruil voorgesteld door Labour-politicus Peter Kyle ziet Hull als de beste uitweg. Labour belooft de deal van May niet weg te stemmen, als de premier toezegt het akkoord voor te leggen aan kiezers voor een goedkeuringsreferendum.

De deal van May óf geen Brexit: dit moet dan volgens Hull de vraag zijn. „Dat is gunstig, want na de blamage van de afgelopen jaren zal niemand met gezond verstand May geloven dat dit een goed plan is”, zegt Hull, werkzaam als freelance bedrijfsjurist. Daarmee benoemt hij het grootste probleem: hoe dichterbij een referendum komt, hoe sneller de tegenstanders — de Brexiteers bij de Tories, Labour-politici uit regio’s waar Leave is gestemd, de Noord-Ierse Unionisten — samensmelten. Ze willen er alles aan doen de Brexit niet langer uit te smeren, om May geen dag langer dan nodig aan de macht te laten. Wellicht zijn ze zelfs bereid de deal van May, hoe gehaat ook, te steunen om maar van het gedoe af te zijn.

Praten met Leave-land

Uittreden voorkomen. Wijzen op de puinhoop die het VK te wachten staat. Gal spuwen over de politiek. Dat doet men soepel in Bristol. Beseffen waarom 17,4 miljoen van hun landgenoten vóór een Brexit stemden, verloopt moeizamer. „Was je het bezuinigingsbeleid van Cameron beu? Dan stemde je voor Leave. Ik snap dat dit belerend klinkt, maar ik denk niet dat er een diepere reden achter zit”, zegt Hull.

May interpreteerde de Leave-stem als kritiek van een deel van het land waar de voordelen van globalisering niet gevoeld werden, waar de toestroom Oost-Europese arbeidskrachten ten koste ging van samenhang. Daarom wil ze migratie vanuit de EU beperken.

Taalschoolbaas Hennessy ziet hoe lastig het is. „Mensen hunkeren naar veiligheid. Ze zien de wereld veranderen, maar er is niets om hen mee gerust te stellen behalve het chauvinisme van Boris Johnson, Michael Gove, Jacob Rees-Mogg en The Sun. Aan ons de taak er iets tegenover te stellen. Wij hebben alliteraties, woordgrapjes en rake clichés nodig die het Britse EU-lidmaatschap verdedigen.”

Lees ook: Liever pijn dan onzekerheid over de Brexit

Laatst was Hennessy bij een debat. Er was een oudere vrouw die voor de Brexit was. Beleefd werd gevraagd waarom. Omdat de btw te hoog is, antwoordde ze. „Typisch Engels. Iedereen schoof ongemakkelijk in zijn stoel, maar niemand durfde haar de waarheid te zeggen. Ik wel. ‘Btw heeft niks met de EU te maken’, zei ik. Die vrouw is een voorbeeld voor de onwetendheid die bij mensen leeft. Ik wil niet neerbuigend zijn, maar wij, diegenen die zich Europeaan noemen, hebben meer informatie, weten meer.”

Het is aan ons de eerste stap te zetten om met de rest van het land in gesprek te gaan, zegt Hennessy. „Ik kom uit een working class-familie. Mijn ouders wantrouwden iedereen die doorgeleerd had. Dat zat diep.”

Uitleggen, de feiten presenteren. Dat willen de pro-Europese activisten in Bristol doen. Oud-politica Means zegt dat ze met haar verhaal over de voordelen van de EU ook steun krijgt bij de socialewoningbouwflats in de delen van de stad waar voor de Brexit werd gestemd.

Het liefst wil Means dat zodra de Brexit van tafel is, de discussie weer gaat over traditionele thema’s, als onderwijs, gezondheidszorg en inkomensongelijkheid. „Zoals Labour altijd deed”, zegt Means. Dat de Brexit-stem in 2016 voor een deel van de Engelse bevolking geen eendagsvlieg, maar een uiting van opgekropte frustratie was, dat de politiek decennialang verzuimde juist die belangrijke misstanden aan te kaarten, is niet doorgedrongen.