Barokke vormgever Swip Stolk wilde ‘visueel irriteren’

Swip Stolk 1944-2019 ‘Visuele irritatie’ was het handelsmerk van grafisch ontwerper Swip Stolk. Hij brak met het minimalistisch design van de jaren zestig.

Swip Stolk, naast een BMW die hij bewerkt heeft
Swip Stolk, naast een BMW die hij bewerkt heeft Foto Robert Vos

Voor het affiche van zijn overzichtstentoonstelling in het Groninger Museum beeldde grafisch ontwerper Swip Stolk zichzelf in 2000 af als Rembrandt. Diens Zelfportret met baret en opstaande kraag uit 1659 had Stolk met Photoshop veranderd in zijn eigen tronie. Daaronder had hij alleen de titel van zijn expositie geplaatst: Master Forever.

Swip Stolk als Rembrandt

De zondag op 75-jarige leeftijd overleden Stolk schuwde de provocatie niet en balanceerde graag op het randje van de goede smaak. Een ontwerp moet in het netvlies haken, zei hij. Zonder ‘visuele irritatie’ glijdt het beeld langs de kijker af, en blijft het zonder effect.

Lange tijd was Stolk de vaste ontwerper van het Groninger Museum. Zijn ontwerpstijl, met kwistig gebruik van goud, gotische letters en barokke tierlantijnen, sloot naadloos aan bij de postmodernistische kunsttempel die directeur Frans Haks had laten verrijzen. Dat resulteerde in honderden affiches en catalogi die wat betreft tegendraadsheid en eigenzinnigheid niet onderdoen voor het door Alessandro Mendini ontworpen museumgebouw.

Als ontwerper was Stolk autodidact. Op de grafische school en wat nu de Rietveld Academie heet, hield hij het slechts korte tijd vol. Aan het autoritaire gedrag en het dogmatische denken van de docenten had hij een broertje dood. Dat hij nooit een echte opleiding had gevolgd, noemde hij later zijn geluk in het overzichtsboek Is getekend, dat journalist Willem Ellenbroek over hem schreef. „Ik hoef niets af te leren, niets te overwinnen. Schroom om iets aan te pakken en tot de rand te gaan heb ik niet.”

Met geestverwant Anthon Beeke werkte Stolk vanaf de jaren zestig veel samen. Vermoedelijk zijn bekendste ontwerp is het in 1974 ontworpen logo voor de VARA: een macho haan met in plaats van lellen een stel kloten onder zijn snavel.

De macho haan die Swip Stolk in 1974 ontwierp voor de VARA

Voor schoenontwerper Jan Jansen ontwierp Stolk logo’s, winkelinterieurs en tentoonstellingen. Vanaf de allereerste kennismaking in 1968 klikte het, zegt Jansen: „Zijn eerste logo was direct zo goed. Ik wist meteen: ‘Swip is de allerbeste grafisch ontwerper van Europa.’ Hij was mijn beste vriend, een man met wie ik decennialang samenwerkte.”

Makkelijk was dat lang niet altijd, zegt Jansen. „Als hij zijn zin niet kreeg, kon Swip enorm tekeergaan en viel er niet met hem te praten. Hij drukte altijd zijn zin door. Later legden we dat dan weer bij. Achteraf bleek overigens altijd dat Swip het gelijk aan zijn kant had.”

Andreas Blühm, de huidige directeur van het Groninger Museum, noemt Stolk een „indrukwekkende persoonlijkheid, met uitgesproken meningen”. Blühm zocht Stolk nog niet zo lang geleden op, ter voorbereiding op een tentoonstelling komende zomer met alle affiches die sinds 1994 voor het museum zijn ontworpen. „Hij was zwak van gezondheid, maar niettemin heel strijdvaardig.”

Stolk was weduwnaar en heeft een zoon. Zijn jongere broer Rob (1946-2001) was een van de oprichters van Provo, de ludiek-anarchistische beweging.

    • Arjen Ribbens